Analizchilar: qeshqer axbarat élan qilish yighini xitayning aldamchiliq mahiyitini ashkarilidi

Muxbirimiz méhriban
2021-08-04
Share
kocha-charlash-qoralliq-saqchi-herbiy-qeshqer.jpg Kocha charlawatqan qoralliq eskerler. 2014-Yili 31-iyul, qeshqer.
AFP

Xitay da'iriliri axbarat élan qilish yighinliri we her xil teshwiqat xewerliri arqiliq özliring Uyghurlargha qaratqan siyasitini aqlap kelmekte.

Xitay taratquliridin xewerliridin melum bolushiche, 2-awghust küni qeshqerde ene shu xil aqlashni muddi'a qilghan axbarat élan qilish yighini ötküzülgen.

Tengritagh torida 3-awghust élan qilin'ghan mexsus xewerdin melum bolushiche, axbarat élan qilish yighinda qeshqerdiki hökümet xadimliridin, qeshqer wilayitining walisi enwer tursun, qeshqer adem bayliqi ijtima'iy parawanliq idarisining bashliqi es'et ibrahim, qeshqer medeniyet radiyo-téléwiziye, sayahet idarisining bashliqi abdujappar mijit qatarliq üch neper hökümet emeldari qeshqerning yéqinqi 10 nechche yildin buyanqi tereqqiyati heqqide muxbirlargha xitayche bayanat bergen.

Ular sözide awwal amérika bashchiliqidiki gherb démokratik döletlirini eyiblep, "Uyghurlarning irqiy qirghinchiliq we medeniyet qirghinchiliqigha uchrawatqanliqi" ni inkar qilghan. Andin kompartiye hökümitining meblegh sélishi bilen qedimiy sheher qeshqerde sheher qurulushi élip bérilip, sheher qiyapitide yéngi özgirishler bolghanliqini, milliy alahidiki saqlap qélin'ghan qeshqer shehirining pütkül xitaydiki muhim sayahet shehirige aylan'ghanliqini bildürgen. Ular yene bu tereqiyatta qeshqer xelqining türlük ish pursetlirige ériship, turmushi kapaletke ige bolghanliqini, Uyghurlarning milliy medeniyiti we diniy étiqadi toluq kapaletke ige qilin'ghanliqini tekitligen.

Tengritagh torining xewiride yene, yighinda qeshqer héytgah meschitining imami memet jüme, yeken misha yézisidiki déhqan turghun ehmet, qeshqer konasheher uruqchiliq meydanidiki nametjan qasim, chéng yongli, qeshqer kona sheherdiki méhmanxana xojayini aliye ablimit, tashqorghan tajik aptonom nahiyesidiki sayahet yétekchisi zulpiye ekrem, qeshqer shéntong téz yollanmisi ponkiti bashliqi eziz memet imin qatarliq atalmish 7 neper guwahchining sözlirimu neqil élin'ghan.

Bu atalmish guwahchilar sözide, xitay kompartiyesining rehberlikide, qeshqerdiki her millet xelqining ittipaqliship, öz-ara méhri-muhebbet we menpe'et yetküzüp, bayashat bextlik yashawatqanliqini we kompartiyege bolghan cheksiz minnetdarliqini bildürgen.

Xewerge yene qeshqer héytgah jamisining imami memet jüme, qeshqer kona sheherdiki méhmanxana xojayini aliye ablimit, qatarliq birqanche neper atalmish guwahchilar ziyaret qilinip, mexsus ishlen'gen sin filimlirimu kirishtürülgen.

Qeshqer héytgah jamisining ilgiriki xitay kompartiyesige sadaqetmen, emma Uyghurlar teripidin "Munapiq" dep atilip, öltürülgen sabiq imami jüme tahirning oghli memet jüme sin filimida, dadisigha oxshashla xitay hökümiti we kompartiyege bolghan bolghan sadaqitini ipadiligen.

Memet jüme sözide xitay kompartiyesining rehberlikide Uyghurlarning diniy étiqadining toluq kapaletke ige qilin'ghanliqini tekitligen. U yene héytgah jamisining zamaniwi esliheler bilen bézelgenlikini, Uyghurlarning diniy étiqadta erkin, bextlik xatirjem yashawatqanliqini tekitligen.

Qeshqer kona sheherdiki méhmanxana xojayini aliye ablimit ziyaret qilinip ishlen'gen sin filimida bolsa, aliye ablimit qeshqer kochilirini aylinip, qeshqerning tereqqiyatini we medeniyitini tonushturghan.

U sözide bu yillarda qeshqerning üzlüksiz tereqqiy qilip, meshhur sayahet shehirige aylan'ghanliqini, özige xas milliy xasliqqa ige qeshqer kochilirida, sayahetchilerning köplükidin, bu yerdiki xelqning sayahetchilik kirimining hessilep éshiwatqanliqini maxtash ichide bayan qilghan.

Undaqta xitay da'iriliri teyyarlap chiqilghan bu guwahchilar heqiqiy ré'alliqni sözligenmu? ular némishqa milyondin artuq lagérlargha solan'ghan bigunah Uyghurlarni tilgha almaydu? amérikadiki Uyghur pa'aliyetchiliridin dunya Uyghur qurultiyining xitay ishliri mudiri ilshat hesenning qarishiche, xitay hökümitining bu xil axbarat élan qilish yighinlirini échishtiki meqsiti, xelq'arada jiddiy diqqet nuqtisi boluwatqan "Uyghurlarning irqiy qirghinchiliq we medeniyet qirghinchiliqigha uchrawatqanliqi" heqqidiki eyibleshlerge qarita inkar qilish we özini aqlash iken.

Ilshat hesen ependi xitay hökümitining yéqinqi bir ikki yil ichide, pütünley yalghanchiliq bilen tolghan bu xil axbarat élan qilish yighinlirini 50 qétimdin artuq achqanliqini bildürdi.

Uning bildürüshiche, hetta xitay özi élan qilghan atalmish aptonomiye qanunidiki Uyghur til-yéziqining xitay til-yéziqi bilen barawer ishlitilish dégen eng eqelliy qanun'ghimu emel qilmighan bolup, bu yighinda hetta pütün wiwiska, kishi isimliri belgisi qatarliqlardimu Uyghur tili ishlitilmigen. Guwahliq bergen qeshqer shehiridiki hökümet emeldarliri we atalmish guwahchilarning xitay tilidiki bayanatlirining özila, xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqi we medeniyet qirghinchiliqini dunyagha téximu ashkarilaydighan pakitlar iken.

Chet'ellerdiki Uyghur weziyet analizchiliridin, xitay hökümitining Uyghur siyasiti heqqidiki analiz we tetqiqatlirini xelq'ara taratqularda otturigha qoyup kéliwatqan gollandiyediki asiye Uyghur xanimmu ziyaritimizni qobul qildi.

Uning tekitlishiche, xitay hökümitining, bu qétimqi axbarat élan qilish yighinini qeshqerde ötküzüshige, qeshqerning xitay hökümiti 2010-yili achqan shinjang xizmet yighinida Uyghur aptonom rayonidiki qorghas we qeshqerdin ibaret ikki alahide tereqqiyat rayonining biri qilip belgilen'gendin kéyin, qeshqerde élip barghan, mejburiy zamaniwi xitay shehirige aylandurush siyasitini perdazlap körsitish éhtiyaji seweb bolghan.

Asiye xanimning bildürüshiche, 2010-yildin kéyin qeshqer shehirining milliy binakarliq medeniyet alahidilikliri éghir weyranchiliqqa uchrighan. Qeshqer sheher qiyapiti xitay sheherliridin perqsiz halgha keltürülgen. Bolupmu qeshqerdiki Uyghurlar diniy étiqad, til-medeniyet jehette eng qattiq basturulushqa uchrighan. Lagérgha qamalghan Uyghurlar weziyiti xelq'arada eyiblesh nishani boluwatqan, Uyghurlargha qaritilghan irqiy qirghinchiliqni toxtitish jiddiy telepke aylan'ghan xelq'ara weziyette, xitay hökümitining bu axbarat élan qilish yighinini qeshqerde échishi, uning Uyghurlargha yürgüzüwatqan medeniyet qirghinchiliqi we milliy qirghinchiliqini inkar qilip, özining Uyghur siyasitini dunyagha perdazlap körsitish éhtiyajini qandurushnimu meqset qilghan iken.

Ilshat hesenning tekitlishiche, xitay hökümiti qeshqerde achqan bu axbarat élan qilish yighinida, qeshqerning tereqiyatqa ériship, qeshqerdiki Uyghurlarning bext ichide yashawatqanliqini körsitishke tirishqan. Emma köp esirlik medeniyet tarixigha ige qeshqer shehirining xitaylashturulghan qiyapiti, tutqun qilin'ghan diniy ölimalar, lagérlargha türkümlep qamalghan Uyghurlar, ana tilini sözleshtin mehrum qilinip, étiqadi cheklen'gen, yurtliridin mejburiy ayrilip xitay sheherliride qul emgekchilerge aylandurulghan Uyghurlar weziyiti xitayning yalghanchiliq teshwiqatining esli mahiyitini ashkarimaqtiken.

Yuqiriqi awaz ulinishidin bu xewer analizining tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet