Xitay hökümitining Uyghur qirghinchiliqida dunyani aldash oyunliri dawam qilmaqta

Muxbirimiz eziz
2021.08.19
lager-yasalma-ussul.jpg 12 Dölet diplomatining Uyghur élidiki “Orunlashturulghan” ziyariti jeryanidiki “Qayta terbiyelesh lagéri” diki ussul sen'et pa'aliyiti. 2019-Yili 5-yanwar, xoten.
REUTERS

Uyghur qirghinchiliqi heqqidiki resmiy qararlar we dunyawi axbarat wastilirining bu heqtiki tepsili xewerliri, shuningdek ashu lagirlarni bashtin kechürgen shahidlarning bayanliri köplep melum bolghandin kéyin xitay hökümitimu buninggha mas halda bir qisim tedbirlerni qollinishqa bashlidi. Ene shu xil “Taqabil turush” tedbirlirining biri özlirining “Toluq teyyarliqi” ni püttüriwalghandin kéyin bir qisim chet'el diplomatliri, muxbirliri we alimlirini “Alahide tallash” arqiliq Uyghur diyarida aldin teyyarlan'ghan ékiskursiye orunlirida “Tekshürüsh” ke orunlashturush boldi.

Derweqe, bu xil ékiskursiyelerdin kéyin “Terbiyelesh merkizi” yaki “Tekshürüsh nuqtiliri” diki “Kursantlar” bilen sözleshken bu ékiskursiye ömekliri Uyghurlarning hazir tolimu “Bextlik” yashawatqanliqi heqqide oxshimighan orunlarda öz bayanatlirini oqudi. Halbuki, bu xil aldin teyyarlan'ghan tekshürüsh nuqtiliridiki saxtiliqlar, “Kursant” dep tonushturulghan kishilerning kéyinche ammiwi sorunlarda bashqa salahiyette peyda bolup qalghanliqi buningdiki köpligen sirlarni melum derijide échip berdi. Shundaq bolsimu xitay hökümiti bir qolluq “Rizhissorluq” qiliwatqan bu xil “Oyunlar” ning téxiche dawam qiliwatqanliqi ularning bir qisim chet'el diplomatlirining aghzidin xitaygha medhiye oqutushida eks etti.

Xitay hökümiti yéqinda uyushturghan bir qétimliq ochuq téléwiziye söhbitige ishtirak qilghanlar pelestin, pakistan we süriyening xitaydiki bash elchiliri bolup, söhbet jeryanida ularning aghzidin “Pah! shinjang néme dégen tereqqiy qilghan!”, “Pah! ürümchidiki bu binalar we yollar néme dégen heywet!” dégendek maxtashlar tökülüp turghan. Emma ularning héchqaysisi bu tereqqiyattin kimlerning behrimen boluwatqanliqini, bu yollarda méngiwatqan mashinilarning we yéngidin séliniwatqan binalarning igisi kim ikenlikini zadila tilgha almighan.

Xitay hökümitining bu xil wastilar bilen ottura sherq rayonidiki islam döletlirini xitay hökümitini hémaye qilish, islam ellirining rehberlirini dawamliq halda xitay teshwiqatlirigha mas qedemde ish körüshke teshkillishi toghrisida ötken yillardin buyan köp qisim mutexessisler toxtilip ötken idi.

Washin'gton shehridiki “Atlantik kéngishi” ning tetqiqatchisi jonasan fulton ependi bu mesile heqqde söz bolghanda xitay hökümitining islam dunyasini “Iqtisadiy jehettin qismaqqa élish” charisidin bashqa yene teshwiqattiki “Chiwerlik” tinmu paydilip ketkenlikini bir muhim sewep, dep qaraydighanliqini tekitleydu: “Shundaq, bu mesile heqqide biz köp qétimlap toxtalghan. Chünki barghanséri köp sandiki gherp döletliri xitay hökümitining shnjangdiki mesililerge tutqan pozitsiyege qarita barghanséri qattiq mu'amile qiliwatidu. Emma ottura sherqte bu hal barliqqa kelmidi. Buningda iqtisadiy alaqidin bashqa yene xitay hökümitining ‛siyasiy islam‚ endizisini kötirip chiqishi bu döletlerning zor qollishigha ige boluwatidu. Chünki ottura sherqtiki bu döletlerde köpligen siyasiy guruhlar islam dinini waste qilip turup mewjut hakimiyetke qarshi chiqiwatidu. Mesilen, se'udiy erebistanni alsaq ‛musulmanlar buraderliki‚ teshkilati del shundaq qiliwatidu. Xitay hökümiti bolsa Uyghurlarning mesilisinimu ashu xil mesililer qatarida chüshendürüp kéliwatqanliqi üchün bu döletler tebi'iy halda xitayni qollash terepdarlirigha aylinip qéliwatidu.”

Fulton ependining qarishiche, gerche islam döletliride bu xildiki xitayni qollash bir omumi'i éqimgha aylinip qalghan bolsimu, türkiyediki ehwal bu jehette yene zor perqqe ige iken. Bolupmu erdoghanning özini islam dunyasining aliy rehbiri, dep qarishi köplep melum boluwatqanda bu “Aliy rehber” qilip bolalmighan bezi ishlarni türk xelqi qilmaqta iken. Ularning Uyghurlar bilen bir septe namayishqa chiqishi buningdiki bir janliq misal iken. U bu heqte mundaq deydu: “Yene bir alahide ehwal bolsa wang yi ziyaret üchün türkiyege barghanda bashqa islam döletliride uchritip baqmighan naraziliq namayishlirigha duch keldi. Bu namayishlarda türk xelqi Uyghurlar bilen bir septe turup namayish qildi hemde Uyghurlar uchrawatqan zulumlardin birlikte shikayet qildi. Ulardin buning sewebini sorisingiz ‛Uyghur dégen bizning qérindishimiz. Ularning béshigha kün chüshkeniken, biz ulargha hemdem bolumiz‚ deydu. Lékin erdoghan özini sünni musulmanlirining dahisi dep qarighan bilen Uyghurlarning ishigha kelgende jim turiwaldi. Bundaq ehwalda xelq otturigha chiqiwatidu. Emma bu anche yéterlik bolmaywatidu. Türkiye bilen se'udi erebistanning munasiwitimu her ikki terep qarshi terepni étirap qilmighanliqtin bu ishlargha köp jehettin ariliship kétiwatidu.”

Jonasan fultonning qarishiche, xitay hökümitining iqtisadiy menpe'et we siyasiy teshwiqatlar arqiliq ottura sherq döletlirini özliri bilen “Ittipaqdash” bolushqa qiziqturushida yene ottura sherq rayonining xitay üchün muhim bolghan siyasiy-jughrapiyelik ehmiyetke ige ikenlikimu muhim rol oynighan. Buningda xitayning iqtisadiy jehettiki kontrolluqi yene bu rayonlarning kelgüsidiki jughrapiyelik orninimu diqqettin saqit qilmighan. U bu heqte mundaq deydu: “Men toluq menidiki istratégiyelik hemkarliqni démekchimen. Xitay hökümiti we se'udi hökümiti 2016-yili bu kélishimni imzalighan. Bu kélishimni toluq ijra qilish üchün ular yene mexsus bir komitétmu tesis qilghan. Bu komitétning qoshma re'‍slikining birini muhemmed bin salman üstige aldi. Buningda ikki terepning munasiwiti iqtisadiy we diplomatiye jehetlerdin téximu mustehkemlinidu. Chünki ottura sherq hakimiyetlirining muqim mewjut bolushi xitay üchünmu zörür. Chünki ular özlirining ‛bir belwagh bir yol qurulushi‚ ning mushu jaylardin ötidighanliqini, bu rayon muqim bolmisa pütkül qurulushqa tesir yétidighanliqini bilidu. Shunga ular bu döletlerning özlirini qollishini qolgha keltürüshte xitay hökümiti ulardinmu éship chüshken halda ottura sherq döletlirini qollashqa ötti. Bu menidin alghanda ottura-sherqte néft bolmighan ehwaldimu bu rayon yenila xitay üchün zor istratégiyelik ehmiyetke ige.”

Melum bolushiche, xitay hökümitining ottura sherq rayonidiki singip kirish herkiti barghanséri zor kölem éliwatqan bolup, mezkur rayondiki “Amérika düshmenliki” chüshenchisi bilen téximu mehkem yughurulmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.