Uyghur ziyaliliri: "Xitayning déplomatliri közini parqiritip turup yalghan sözliyeleydu"

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021-08-19
Share
Uyghur kishilik hoquq qurulushi xitayning Uyghurlargha a'it teshwiqat widéyoliri heqqide doklat élan qildi Uyghur kishilik hoquq qurulushi yéqinda xitay hökümitining Uyghurlarning shexsiy we a'ile turmushigha a'it ishlep tarqatqan widéyoliri heqqidiki yéngi doklati ishlitilgen süret.
UHRP

Xitayning polshadiki elchixanisining mes'uli yaw dongyi "Shinjang yaxshi jay" namliq maqaliside bir yürüsh yalghanni otturigha qoyghan.

Gherb elliride xitayning Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan basturushliri "Insaniyetke qarshi jinayet" we "Irqiy qirghinchiliq" dep étarap qilinishqa bashlighandin kéyin, xitayning asasliq dölet axbarat wastiliri "Shinjang yaxshi jay" dégen namda toxtimastin her türlük programmilarni ishlep tarqitip özini aqlashqa, gherbni yalghanchigha chiqirishqa urunup kelgen idi. 17-Awghust xitayning polshadiki elchixanisining waqitliq wekili yaw dongyimu "Shinjang yaxshi jay" namliq bir maqale élan qilip, xitay hakimiyitining bu teshwiqatigha jör bolghan.

Xitay tashqiy ishlar ministérlikining tor betide 18-awghust köchürüp élan qilin'ghan yaw dongyining bu maqalisi "Shinjang yaxshi jay" dégen naxshining tékisti bilen bashlan'ghan. Maqalida "Shinjang" ning miladidin ilgiriki 6-esirdin bashlapla xitaygha tewe bolghanliqi, ching sulalisi hökümitining uninggha 1884-yili "Weten tupriqining qaytip kélishi" dégen menani bildüridighan "Shinjang" dégen namni bergenliki eskertip ötülgendin kéyin, nöwette xelq'ara jem'iyetning eyiblishige uchrawatqan bir qatar mesililer tilgha élin'ghan hemde yaw dongyi bu mesililerge qarita jawabini bergen. Mesilen: Uyghurlar üstidin yürgüzüliwatqan nopus qirghinchiliqi, Uyghur tilining mekteplerde istimaldin qaldurulghanliqi, diniy étiqadning depsende qilin'ghanliqi we meschitlerning chéqilghanliqi.

Uyghurlarning nopusi toghrisida toxtalghanda yaw dongyi mundaq deydu: "Uyghurlarning otturiche ömri 1949-yilidiki 30 yashtin, 2019-yili 74. 7 Yashqa örlidi. Uyghurlar 40 yil ilgiriki 5 milyon 550 mingdin hazirqi 12 milyon'gha yetti. 2010-Yilidin 2018-yilighiche Uyghurlar nopusining köpiyish nisbiti 25 pirsent örlidi. Xenzularning oxshash mezgildiki 2 pirsentlik örlesh nisbitige sélishturghanda nechche hesse yuqiri".

Uyghur ziyaliysi perhat muhemmidi ependining qarishiche, xitay déplomati bu yerde ikki chong yalghan'gha orun bergen. Buning biri, Uyghurlarning otturiche ömrini 30 yash dep békitishi. Ikkinchisi, Uyghurlar nopusining köpiyish nisbitining 25 pirsent örligenlikini tilgha élishi.

Yaw dongyi maqaliside Uyghur tili toghrisida toxtalghanda, "Shinjangdiki her millet xelqi 10 din artuq til we yéziqni azade qollinidu. Bu til-yéziqlar bashlan'ghuch mekteptin bashlapla dersliklerde ishlitilidu. Bu til-yéziqlar jem'iyetning pütün saheliridin tartip hökümet organlirighiche keng qollinilidu," deydu we bu til-yéziqlar qollinilidighan nurghunlighan saheni sanap ötidu. Halbuki, közetküchiler Uyghurlarning til-yéziqining 2014-yilidin bashlapla mekteplerde cheklinishke bashlighanliqini, 2016-yili jaza lagérliri tesis qilinishqa bashlighandin buyan, hetta istémaldinmu qaldurulghanliqini, Uyghurlarni mejburiy xitay tilida sözleshke qistawatqanliqini ilgiri sürüshmekte.

Yaw dongyi maqaliside 1955-yilidin 2020-yilighiche "Shinjangdiki 32 namrat nahiye, 3666 namrat kent, 2 milyon 730 ming namratning namratliqtin qutulghan" liqini tilgha alidu. Biraq u bu namratliqning 1949-yili xitay hakimiyiti sherqiy türkistan'gha bésip kirgendin kéyin peyda bolghanliqini untup qalidu.

Bu xitay déplomat maqaliside yene Uyghurlarning diniy étiqad erkinlikining toluq kapaletke ige ikenlikini ilgiri sürgendin kéyin, "Shinjangda 24 ming 800 diniy pa'aliyet soruni bar. Buning ichide 24400 meschit, 59 butxana, 227 chirkaw bar. Her millet xelqining diniy ibadet we pa'aliyet erkinliki toluq kapaletke ige," deydu. Emma "Sherqiy türkistan ölimalar birliki" ning mu'awin re'isi turghunjan alawudun ependi emeliyetning xitayning déginining del eksiche ikenlikini, xelq'ara jem'iyetning hazirgha qeder sherqiy türkistanda 18 mingdin artuq meschitning chéqilip bolghanliqini tilgha éliwatqanliqini we yüz minglighan diniy zatlarning lagérlargha qamalghanliqini eskertti.

Yaw dongyi maqalisining axirida, aldinqi birqanche yil ichide 100 din artuq dölettin 1200 din artuq déplomat, muxbir we diniy zatlarning shinjangni ziyaret qilip nahayiti yaxshi tesiratqa érishkenlikini tilgha élip, gherblikler éyitqandek "Insaniyetke qarshi jinayet" we "Irqiy qirghinchiliq" ning mewjut emeslikini algha sürmekchi bolidu hemde polshaliqlarni shinjanggha sayahetke teklip qilidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet