“Chégra rayon tor cholpanliri: xitay teshwiqatining yéngi yüzi” namliq doklatta xitayning saxta uchur herikiti ashkarilandi

Muxbirimiz irade
2022.10.31
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
“Chégra rayon tor cholpanliri: xitay teshwiqatining yéngi yüzi” namliq doklatta xitayning saxta uchur herikiti ashkarilandi ASPI Doklatida yo'utube tin élip ishletken, xitay teshwiqatidiki muyesser isimlik Uyghur qizning “Shinjangliq qiz mumu” qanilida yang jyéchining sözini tekrarlighan körünüshi.
aspi.org.au

Xitay hökümitining Uyghur élida irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet bilen shughulliniwatqanliqi amérika qatarliq gherb démokratik döletliride étirap qilinip, bu döletlerdiki xelqler arisida tonulushqa bashlighandin buyan, xitay hökümitimu buninggha qarshi teshwiqat heriketlirini kücheytmekte. Yéqinda awstraliye istratégiye we siyaset tetqiqat merkizi (ASPI) Xitay hökümitining mana mushundaq teshwiqat heriketliride qolliniwatqan yéngiche uslubini tetqiq qilidighan bir parche muhim doklatqa imza qoyghan. Mezkur doklatqa “Chégra rayon tor cholpanliri: xitay teshwiqatining yéngi yüzi” dep mawzu qoyulghan.

Doklatta xitayning dunya miqyasida merkezlik teshwiqat we saxta uchur herikitini qandaq tereqqiy qilduruwatqanliqi, shundaqla uningda qolliniwatqan yéngiche uslublar tepsiliy tonushturulghan. Bolupmu uningda xitay hökümitining saxta uchur we teshwiqat heriketlirini xitayda mutleq cheklen'gen yotub (YouTube) we tiwittér qatarliq ijtima'iy taratqularni qollinip, amérikaliq siyasetchilerning köz aldida qiliwatqanliqidek pakitqa alahide diqqet tartilghan.

Doklatta körsitilishiche, xitay hökümiti yéqinqi bir qanche yildin buyan yutub torida Uyghur, tibet we ichkiy mongghuliyedin ibaret chégra rayonlirigha wekillik qilidighan torda tesir peyda qilghan shexslerni yaki bashqiche atilishi bilen tor cholpanlirini qollinip turup, bu rayonlargha alaqidar teshwiqatlirini bazargha sélishni kücheytmektiken. Bu tor cholpanliri eslide xitay ichidiki tor betlerde xitay hökümitining siyaset liniyisige mas kélidighan widiyolarni ishlep tarqitidighan bolup, ularning widiyoliri kéyinche yutub (YouTube) toridimu tarqitilishqa bashlighan.

Mezkur doklatni teyyarlighan aptorlarning biri, awstraliye istratégiye we tetqiqat merkizining tetqiqatchisi dariya impiyombato (Daria Impiombato) ning radiyomizgha éytishiche, bu tor cholpanliri dunyaning bashqa jayliridiki tor cholpanliridin perqlinidighan bolup, ular xitay hökümiti bashqurushidiki bir shirketke ishleydiken.

U bizge mundaq deydu: “Bu tor cholpanliri xitaydiki ‛köp xil qanal tori‚ yeni (MCN) namliq bir shirketning toxtamliq ishchiliri bolup hésablinidu. Bu shirket ularning barliq tor hésablirini bashquridu. Ular bu tor cholpanliri bilen toxtam tüzidu we ularning widiyolirini xitayda cheklen'gen yotub qatarliq supilargha chiqiridu. Bu shirketning chiqarghan mezmunliri bolsa xitay hökümiti teripidin bashqurulidu. Shunga bu shirketning ichide partiye komitéti bar. Bu shirketler pütünley xitay kompartiyesining teshwiqatini algha süridu. Ular xitayning yaxshi obrazliri yaritilghan bu widiyolarni chet el tor betliride tarqitidu.”

Doklatta körsitilishiche, xitay hökümiti gerche xitay ichide yotub qatarliq tor betlerni cheklisimu, emma uni tashqiy dunya bilen bolghan idiyewi riqabettiki muhim jeng meydani dep qaraydiken. Xitay hökümiti yéqinqi yillarda chet ellerge yüzlen'gen teshwiqat ishlirida chet el ijtima'iy alaqe supilirini ishlitishni qattiq kücheytken. Netijide deslepte xitay ichidiki widiyo hembehirlesh supilirida tarqitiliwatqan teshwiqat widiyolirini yotub we tiwittérni öz ichige alghan supilarda tarqitishnimu bashlighan.

Mezkur tetqiqat orgini özining doklatida yotub torini asas qilghan bolup, ular dunyagha dangliq bolghan bu tor supisida xitayning teshwiqat widiyolirini tarqitidighan 18 hésabatni éniqlap chiqqan. Bu hésabatlarning tor abontliri adette 200 yüz ming etrapida iken. Mezkur organ bu doklatni teyyarlash üchün bu hésabatlar tarqatqan 1741 widiyoni tekshürgen.

Bu widiyolardiki asasliq pérsonazhlar güli abdüshkür, xurshidem ablikim, sabire semet qatarliq Uyghur tor cholpanliri we bashqa tibet, mongghul, qazaq milletliridin tallan'ghan tor cholpanliri iken. Ularning widiyoliri ilgiri xitaydiki wéybo, shigu'a qatarliq tor betlerge chiqirilghan bolsa, emdilikte xitay tilida yaki bezide in'gilizche terjime qilinip, yotub torigha qoyulmaqtiken. Ularning abontliri chet ellerdiki xitaylar yaki xitayche bilidighanlardin halqip, chet elliklerge kéngeymektiken.

“Bu tor cholpanlirining widiyolirida nurghun mezmunlar bar, ularning bezi widiyoliri kishige nahayitimu tebi'iy we chindek tesir bersimu, emma ularning bezi widiyoliri éniqla teshwiqatni nishan qilghan. Ular bu widiyolirida biwaste xelq'araning xitayning kishilik hoquq depsendichiliki heqqidiki eyibleshlirige qarshi chiqidu. Xitayda kishilik hoquq depsendichilikining mewqutluqini yoqqa chiqiridu. Yene téxi mejburiy emgek mesilisnimu inkar qilidu. Bundin bashqa yene ularning widiyolirida hökümet teshebbus qiliwatqan milletler ara toylishish yaki az sanliq milletlerning xitayche sözlishishige oxshash mesililerningmu teshwiq qiliniwatqanliqini körisiz. Qisqisi, ularning widiyolirida hökümet algha sürüwatqan siyasetler algha sürülidu.”

Doklatta körsitilishiche, bu hésabatlar tarqatqan widiyolarda yene Uyghur ayallirining uzun sumbul chachlirini qoyuwétishi hemde pilanliq tughut siyasiti ilgiri sürülgen mezmunlarmu bar bolup, bular hemmisi xitay hökümitining rayonda yolgha qoyuwatqan siyasetliri bilen birdek iken.

Dariya xanimning bildürüshiche, xitay hökümiti Uyghurlargha qarshi insaniyetke qarshi jinayet ötküziwatqanliqi heqqide nurghun xelq'araliq kishilik hoquq organliri, tetqiqat merkezlirining bésimigha uchrighan we hetta yéqinda birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining doklatidimu bu eyibleshlerning asassiz emesliki delillgendin kéyin, bundaq teshwiqat heriketlirining salmiqini biraqla ashurghan. Uning üstige xitay hökümiti teshwiqat uslubini özgertip, uni Uyghur qatarliq milletlerdin tallan'ghan tor cholpanlirining aghzi bilen tarqatqan. Körünüshke shexsiy hésabattek bilinidighan bu tor cholpanlirini qollinish bu teshwiqatlarning abontlarni qayil qilish küchini ashurghan.

U mundaq deydu: “Xitay hökümitining teshwiqat uslubliri barghanséri tereqqiy qiliwatidu. Qarisingiz ijtima'iy alaqe tor betliride xitay hökümitining organliri, organ xadimliri we shundaqla xitay hökümitining axbarat organliri her xil mezmunlarni chiqiridu. Emma ularning hökümet orgini bolghanliqi éniq bolghachqa, chiqiriwatqan mezmunliri bek chong tesir körsitelmesliki mumkin. Emma yuqiridikidek tor cholpanlirining shexsi hésawatliri arqiliq teshwiqatini algha sürüsh intayin yumshaq we qayil qilarliq bolidu. Chünki adettiki ademler bu tor cholpanlirining xitay kompartiyesi bilen bolghan munasiwitini, ularning keynidiki xitay kompartiyesi bashqurushidiki organning qolini körüp yételmeydu. Shunga kishiler bu tor cholpanlirining adettiki puqralar ikenlikige ishinidu.”

Awstraliye istratégiye we siyaset tetqiqat merkizining doklatida körsitilishiche, doklatta tekshürüp tetqiq qilin'ghan Uyghur we tibet tor cholpanliri xitay da'iriliri teripidin estayidil tekshürülüp, siyasiy jehette ishenchlik dep békitilgen kishiler iken. Ular ishligen widiyolar aldi bilen shu kishilerning özi teripidin nahayiti éhtiyatchanliq bilen ishlen'gendin kéyin, yutub torida élan qilinishtin burun choqum “MCN” shirkiti we dölet ichidiki sin supilirining nazaritidin ötidiken. Hetta tetqiq qilin'ghan örneklerning biride, bu chégra rayon tor cholpanliri ishligen widiyoning biwaste halda dölet teripidin hawale qilin'ghanliqini körüwalghili bolidiken. Widiyolardiki Uyghur tor cholpanliri ilgiri xitayche sözligen bolsa hazir biwaste in'gilizche sözlep turup, widiyo ishleydighan tor cholpanlirimu barliqqa kelgen. Ularning xitay teshwiqatini qilidighan chet ellik tor cholpanliri bilenmu birlikte ishligen widiyoliri bar iken.

Tetqiqatchi dariya xanim sözide bu tor cholpanlirining xitay hökümitining saxta teshwiqatini ilgiri sürüshtiki ünümlük qorali ikenlikini nezerde tutqanda, bu tor cholpanliri toxtam tüzüp ishlewatqan “MCN” ge oxshash shirketlerning chet el tor betliride widiyo chiqirishigha yol qoyulmasliqi kéreklikini tekitlidi.

U mundaq dédi: “Ijtima'iy tor supilirining teshwiqat widiyolirini perqlendürüshi we bashqurushi qéyin. Shunga bizning bu yerde tewsiye qilidighinimiz, bu tor cholpanlirini toxtam tüzüp ishlitiwatqan shirketlerning yotub we bashqa chet el tor betliride pa'aliyet körsitishi we widiyoliridin payda élishigha yol qoyulmasliqi kérek. Chünki bu biwaste halda xitay hökümitining saxta uchur tarqitish herikitini qollighanliq bolup hésablinidu. Yene bu bu hésawatlargha choqum ‛dölet aparatlirigha chétishliq hésabatlar‚ dep éniq belge qoyulushi kérek. Yutub tori bolsa xitayning MCNshirkiti bilen hemkarlishishni toxtitip, ularning widiyolirini élan qilmasliqi kérek.”

Awstraliye istratégiye we siyaset tetqiqat merkizi (ASPI) doklatining axirida yuqiriqi tewsiyelerni bergendin sirt, yene xitay hökümitining chégra rayon tor teshwiqatchilirini qollinip turup, öz teshwiqatini we saxta uchur tarqitish herikitini dawamliq kücheytishni közlewatqanliqini eskertken. Uningda munular tekitlen'gen: “Hazirche bu tor cholpanlirining tesir da'irisi asasen dunyaning herqaysi jayliridiki xitay jama'iti bilen cheklinip qalghan bolsimu, emma xitay hökümitining ijtima'iy taratqulardiki mezmun'gha qaritiwatqan kontrolining dawamliq küchiyishige egiship, qarimaqqa heqiqiydek körünidighan bu hésabatlar dunyagha tarqilishi mumkin.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.