Қайси санға ишиниш керәк?

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-11-03
Share
lager-munar.jpg Сим тикән билән оралған «тәрбийәләш мәркизи» ниң көзитиш мунари. 2018-Йили 4-сентәбир, даванчиң.
REUTERS

Хитайниң милйонлиған уйғурларни қамиған лагерлар һәмдә мәҗбурий әмгәккә мунасивәтлик көплигән ички һөҗҗәт вә маддий испатлар ташқи дуняға ашкара болуп, хәлқара җәмийәт хитайниң уйғурларға қарита елип бериватқан бастурушини «қирғинчилиқ» дәп аташқа йүзлиниватқан бир пәттә, хитай һөкүмәт таратқулири лагерға мунасивәтлик охшимиған санлиқ мәлуматларни елан қилип кәлмәктә. Мутәхәссисләр болса буни «хитайниң лагер вә уйғурлар һәққидә пәрқлиқ санлиқ мәлуматларни елан қилип хәлқара җәмийәтни қаймуқтуруш арқилиқ, өзиниң җинайитини йошурушқа урунмақта» дәп анализ қилмақта. Бу һәқтики инкаслар һәққидә мухбиримиз гүлчеһрә тәйярлиған мәлумат деққитиңларда болсун.

Хитай һөкүмити дәсләптә милйонлиған бигунаһ уйғур вә башқилар қамалған җаза лагерлирини етирап қилмиған болсиму, лагер һәққидики һөкүмәт һөҗҗәтлириниң ашкарилиниши, өлүм лагеридин қутулуп чиққан шаһитларниң гуваһлиқи алдида зулумлирини йошуралмас һалға йәткәндә болса лагерларни «әсәбийликни түгитиш тәрбийәләш мәркизи», «кәспий тәрбийәләш мәркизи» дәп атап дуняни алдашқа башлиғаниди.

Әмдиликтә, канада парламенти хитайни уйғурларға «ирқий қирғинчилиқ» қилиш билән рәсмий әйиблиди, америка вә хәлқарада хитай һөкүмитиниң уйғур диярида йүргүзүватқан бастурушлирини «ирқий қирғинчилиқ» дәп етирап қилишқа қарап йүзләнди.

Хәлқарада уйғур елигә мустәқил тәкшүргүчиләрни әвәтиши тәләп қиливатқан қошунму барғансери зораймақта.

Хитайму буниңға қарши өзини ақлаш үчүн уйғур диярида намратларни кәспий җәһәттин тәрбийәләп ишқа орунлаштуруватқанлиқи һәққидә мәхсус ақ ташлиқ китаб елан қилғандин башқа, кәспий тәрбийәләш мәркизи дәп ативалған бу җайларға мунасивәтлик бир-биригә охшимайдиған түрлүк санлиқ учурларни тарқитишқа башлиди. Бу униң хәлқара җәмийәтниң уйғурлар мәсилисидә чиқарған һәр бир қарар яки әйибләшлиригә җиддий инкас қайтуруватқанлиқини ипадә қилмақта.

Хитайниң уйғур елидики асаслиқ тәшвиқат васитиси болған «шинҗаң гезити» ниң 31-өктәбир уйғурчә елан қилған хәвиридә, хитай һөкүмитиниң уйғур диярида 2016-йилидин 2019-йилғичә болған арилиқта, 4 җәмий 4 милйон 719 миң 600 нәпәр адәм қетим һәрхил кәсипләрдә тәрбийәләш елип барғанлиқини елан қилған. Йәни хитайниң илгири сүргән аталмиш тәрбийәләш мәркизидә, 2016-йилидин 2019-йилиғичә, йилиға оттура һесаб билән бир милйондин көп адәм қетим сани бойичә, кишиләниң «һәр саһә кәспи билән тәрбийәлинип» чиққанлиқи билдүрүлгән.

«Шинҗаң гезити» бу санлиқ мәлуматларни, америка кеңәш палатаси әзаси марко рубийо хитай һакимийитиниң уйғур вә башқа милләтләргә қаратқан зулумлирини «ирқий қирғинчилиқ» дәп бекитиш қарар лайиһәсини қоллайдиғанлиқини билдүргәндин кейинла елан қилиши диққәт қозғимақта.

Хитай буниң алдида америка һөкүмити вә явропадики бир қисим дөләтләр хитай һөкүмитини уйғурларни қул әмгикигә селиш билән әйибләп тәдбир қоллиниватқан мәзгилдә, йәни 17-сентәбир күни «шинҗаңниң әмгәк, ишқа орунлаштуруш капалити» намлиқ бир ақ ташлиқ китабини елан қилғаниди. Мәзкур ақ ташлиқ китабта «2014-йилидин 2019-йилиғичә шинҗаңда һәр йили оттура һесаб билән 1 милйон 300 миңға йеқин ишчи кәспий тәрбийиләшкә қатнаштурулди, йезилардики ешинча әмгәк күчлири йилиға оттура һесаб билән 2 милйон 763 миң адәм (қетим) дин артуқ йөткәп ишқа орунлаштурулди» дейилгән.

Йеқинда йәнә 2016-йилидин буян уйғур диярида хитай һөкүмитиниң тәрбийәләш сияситиниң тәсиригә учриған инсанларниң 8 милйондин ашидиғанлиқи һәққидә бир қисим мәлуматлар ғулғула қозғиғаниди.

Хитайниң уйғур елидики аталмиш тәрбийәләш мәркәзлиригә аит бир-биригә охшимайдиған бу санлиқ учурларниң ишәнчлик дәриҗиси қанчилик, пайдилиниш қиммити барму йоқ ? дегәндәк соалларға қарита, мәхсус җаза лагерлири һәққидә тәтқиқат елип бериватқан бир қисим мутәхәссисләрниң көз қарашлирини соридуқ.

Коммунизм қурбанлири хатирә фондиниң тәтқиқатчиси доктор адриан зениз бу һәқтики соаллримизға елхәт арқилиқ җаваб қайтурди. У хитайниң санлиқ мәлуматлири һәмишә өзидә гуман туғдуридиғанлиқини тәкитләп мундақ язған: «һәр хил кәсипләр арқилиқ тәрбийәләнгән дәп оттуриға қоюлған 4 милйон 700 миң дегән бу омумий сан наһайити қизиқарлиқ. Ишқа орунлишиш тоғрисидики ақ ташлиқ китабтиму һәр йили оттура һесаб билән 1 милйон 290 миң адәм қетим дәп тилға елиниду, йәни буниңға қариғанда бәзи кишиләр охшимиған программиларда бир нәччә қетим тәрбиәләнгән болушиму мумкин. Әмма бу сан мәҗбурлаш күчи болмиған көп хил кәспий тәрбийиләшни өз ичигә алиду. Буни чүшәндүрмәк тәс.

Әмма ‹шинҗаң гезити'дики бу йеңи доклатта йәнә айрим көрситилгән шинҗаңниң җәнубидики 550 миң, пүтүн шинҗаңда 660 миң намратни мәҗбурий һалда кәспий тәрбийәләшкә мунасивәтлик интайин муһим сан бар. Бу лагерға қамалғанлар билән мунасивәтсиз, бәлки бу йезилардики ешинча әмгәк күчлирини намратлиқтин қутулдуруш баһанисидә кәспий тәрбийәләш йәни һәрбий һаләттә мәҗбурий меңә ююш тәрбийеси елип берилғанларни көрситиду».

Америка җорҗи вашингтон университетиниң профессори, уйғуршунас шон робертс әпәнди бу санлар һәққидә ойлиғанлирини мундақ оттуриға қойди: «бу санларму охшашла, немини көрситидиғанлиқини бекитиш мумкин болмайватқан енқсиз санлиқ мәлуматларниң бир қисми, чүнки хитай һөкүмитиниң меңә ююшни асас қилған уйғурларни мәҗбурий тәрбийәләш системиси охшимиған шәкилләрдә давам қилмақта. Лагердин башқа бу йәрдә йәнә кәсипләрдә тәрбийәләш вә мәҗбурий әмгәк һәтта бивастә түрмиләргә қамалғанларму бар. Шуңа бу санларға тайинипла, зади қанчилик инсанниң лагерда вә йәнә қанчилик уйғурниң башқа шәкилдики мәҗбурий тәрбийәләшкә учриғанлиқини пәрқләндүрүш тәс. Уйғурларға зади немиләр болуватқанлиқини толуқ чүшәндүрүш үчүн лагердин башқа, мәҗбурий шәкилдә елип бериливатқан кәспий тәрбийиләш вә йәнә мәҗбурий әмгәк қатарлиқ кәң көләмлик вә сетилмилиқ сиясәтләрниң һәммиси нәзәргә елиниши керәк».

Шон әпәнди хитайниң уйғурлар һәққидики нопус вә башқа санлиқ мәлуматлириғиму ишәнгили болмайдиғанлиқини тәкитләп мундақ деди: «хитай һөкүмитиниң уйғурларниң көпийишини чәкләш, мәҗбурий әмгәк арқилиқ уларни хитай өлкилиригә йөткәш қатарлиқ уйғурларниң нопусини азайтиш тәдбирлири нәтиҗисидә, һазир уйғурларниң хитайдики һәқиқий нопус санини билмәкму тәс. Уйғурларниң һәқиқий нопус истатестикисиниң болмаслиқи, улар һәққидә һәр қандақ санлиқ нисбәтлирини бекитишкә зор риқабәт яратмақта. Йеқиндин буян йәнә, аталмиш тәрбийәләш мәркизидин чиққанларниң асасән мәҗруһ, йерим җан һалда өйигә қайтурулғанлиқи һәтта лагерда өлүп кәткәнләрниңму көп икәнлики мәлум. Мениң қаришимчә улар шинҗаң гезити вә башқилар елан қилған санларниң ичидә әмәс, бу санлар меңә ююш тәрбийисигә учриған балиларниму өз ичигә алмайду. Бу сан шу мәзгилдә, һәр хил кәсипләр бойичә тәрбийәләшкә мәҗбурий шәкилдә қатнашқан уйғурларниң һәммиси болмисиму, қорамиға йәткәнләрниң асаслиқ санини көрситиши мумкин».

Мәхсус уйғурларниң лагерларға қамилиши һәққидики санлиқ амбирини қуруватқан «уйғур әдлийә архипи» ниң директори, норвегийәдики бәхтияр өмәр әпәндиниң қаришичә, хитайниң уйғурлар һәққидә болупму лагерларға мунасивәтлик пәрқлиқ санлиқ мәлуматларни елан қилиши хәлқарада қаймуқуш пәйда қилишни мәқсәт қилғаникән.

Бәхтияр әпәнди «шинҗаң гезити» елан қилған «4 милйондин артуқ адәм қетим сани пәқәт, хәлқарадин тәкшүргүчиләр кәлгән тәқдирдә, хитай санини берәләйдиған тәрбийәләгән уйғурларниң сани болуши мумкин» дегән тәһлилини оттуриға қойди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт