Хитай тәшвиқатиға янтаяқ болуватқан чәт әллик мухбирлар күчлүк наразилиққа учримақта

Вашингтондин мухбиримиз шадийә тәйярлиди
2024.03.26
Fernando-Munoz-Bernal CGTN Телевизийә қанилиниң даимлиқ мухбири фернандо муноз бернал (Fernando Munoz Bernal) зиярәтни қобул қилип сөзләватқан көрүнүш.
X/@AndyBxxx/Screenshot

“шаңхәй гезити” ниң мухбири әндий борехам (Andy Boreham) , йеқинда америка ташқи ишлар министирлиқиниң шинҗаң саяһити тоғрилиқ чиқарған агаһландурушини 4-дәриҗигә көтүрүшни тәләп қилғанлиқиға қарши “һазир улар шинҗаңға саяһәт қилишни чәклимәкчи болуватиду, бу толиму күлкилик! ” дегән язмиси билән “чәт әл таратқулири нәзиридики хитай” намлиқ ютуб қанилида бу һәқтә тәйярлиған мәхсус видийолуқ пирограммисини X суписида тарқатқан. У бу пирограммисида уйғур ирқий қирғинчилиқини пүтүнләй инкар қилип, хитайниң думбиқини чалған.

Техи йеқиндила, хитайниң CGTN телевизийәсиниң мухбири фернандониң X суписида һәмбәһирлигән “шинҗаңға саяһәткә бармаң! ” намлиқ видийосини қоллиған әндий борехам аридин бир һәптә өтмәйла X суписида бу һәқтә йәнә мунуларни язған: “американиң бу баянатлири өз күчини йоқитиватиду. Көп йиллардин буян америка ирқий қирғинчилиқниң (Genocide) шинҗаңда елип бериливатқанлиқини ейтти. Әмма һазир у йәргә милйонларчә саяһәтчиләр бериватиду. Агаһ болсунларки, уларниң ялғанчилиқи суға чилашти! ”.

“шаңхәй гезити” ниң мухбири әндий борехам (Andy Boreham)
“шаңхәй гезити” ниң мухбири әндий борехам (Andy Boreham)
X/@AndyBxxx/Screenshot

Дәрвәқә, хитай һөкүмитиниң тәшвиқат васитилири тәрипидин ялланған “шаңхәй гезити” ниң мухбири әндий борехам (Andy Boreham) вә CGTN телевизийә қанилиниң даимлиқ мухбири фернандо муноз бернал (Fernando Munoz Bernal) ниң хитайниң уйғур ирқий қирғинчилиқини инкар қилидиған тәшвиқати үчүн давамлаштуруватқан “актип хизмәт” лири, нөвәттә X қатарлиқ иҗтимаий таратқулардики алаһидә диққәт нуқтиси болмақта.

Нөвәттә хитай һөкүмитиниң уйғур елидики “шинҗаң яхши җай” намидики бир йүрүш саяһәт тәшвиқатиға һәмнәпәс болуватқанлар қатаридин чәт әллик бәзи мухбир-ахбаратчиларниң хитайниң уйғур ирқий қирғинчилиқини йошуруш долқунида, хитайниң кәтминини чепиватқан бу қилмишлириға қарита уйғур вәзийитини йеқиндин көзитип келиватқан рос-хулман технологийә институтиниң дотсенти тимусий грос бу һәқтә радийомизға инкас қайтурди. Униң қаришичә, уйғур елидә елип бериливатқан бу хилдики саяһәт тәшвиқатлири хитайниң һәм сиясий һәм иқтисадий җәһәттики ғәрәз-мәнпәәтлирини ишқа ашуруштики истратегийәлик пилани һесаблиниду. У бу һәқтики пикрини мундақ баян қилди:

“мән шундақ ейталаймизки, йеқиндин буян уйғур елидики бу саяһәт тәшвиқати һәқиқәтән бир тәрәптин хитай компартийәсиниң дөләт тәрәққият пиланиниң бир қисми сүпитидә, районниң саяһәтчиликини илгири сүрүш арқилиқ дөләт киримни ашурушни мәқсәт қиливатиду. Әмма, наһайити ениқки бу иқтисадий киримләрдин йәрлик хәлқ мәнпәәт көрәлмәйду. Һалбуки, әң муһим тәрипи, биз бу мәсилини көзитиштә хитай компартийәсиниң үрүмчи, қәшқәр қатарлиқ җайларға мәбләғ селиватқан бу саяһәтчиликиниң арқа көрүнүшидә, уларниң уйғурларға елип бериватқан зораванлиқини бир чәткә қайрип қоюшқа болмайду. Чүнки у йәрдә әмгәк пиланиниң кәң көләмдә җиддийлишиши вә даим йеңилиниши, шундақла диний ибадәтләрниң қаттиқ чәклимә учрап, нурғун нормал диний һәрикәтләрниңму җинайи қилмишқа бағланғанлиқ мәсилилири мәвҗут. Шуңлашқа, хитай компартийәси һазир бир чалмида икки пахтәкни соқуп, саяһәт түрлиригә мәбләғ селиш билән бир вақитта йәнә өзиниң кишилик һоқуқ дәпсәндичилик қилмишлириға қарита дөләт ичи вә хәлқарадики җамаәтниң пикрини өзгәртиш мәқситигә йетиш үчүн хизмәт қилдуруватиду. ”

Хитай тәшвиқатиниң янтайиқи болуватқан “шаңхәй гезити” ниң мухбири әндий борехам хитайниң шаңхәй шәһиридин тарқатқан 13 минуттин артуқ ишләнгән бу мәхсус пирограммисида, америка ташқи ишлар министирлиқиниң шинҗаң саяһитини чәклишигә қарита қаришини муну сөзләр билән изаһлиған: “америка йеқинқи бир қанчә йилдин буян ялған ирқий қирғинчилиқ әпсанисини тәшвиқ қилип келиватиду. Һалбуки, америкалиқ саяһәтчиләр һәр қетим бу йәрни өз көзи билән көргәндә, уларниң бу ялғанчилиқи аз-аздин битчит болуватиду. Бу парламент бинасидики сәрхиллар немә қиливатиду? шундақ, улар саяһәт қилишни чәкләп, америкалиқларниң өзлири үчүн һәқиқәтни байқишиниң алдини алмақчи болуватиду. ”

У йәнә сөзидә, америка етирап қилип әйиблигән хитайниң уйғур қирғинчилиқини “сахта уйғур қирғинчилиқи” дәп аташ билән американиң бу бу әйиблишини “күлкилик орунға чүшүрүп қойған йәнә бир чоң өзгириш һазир ғәззәдә йүз бериватқан дәһшәтлик әһвал” дәп тилға елип мундақ дегән: “адәттики ғәрблик пуқралар һәр күни һөкүмәтниң қоли билән йүз бериватқан өлүм вә азабниң һәқиқий рәһимсизликлирини көрәләйду. Ваһаләнки, шинҗаңдин бомба партлиған биналар, қаза қилған балилар яки дәһшәтлик қийнаш рәсимлири чиққини йоқ. ”

Америкадики “хәлқара тинчлиқ катализатори” ғәрбий шимал районлуқ шөбисиниң директори, уйғур райони вә қазақистанда бир мәзгил яшиған вә оттура асия тәтқиқати билән шуғулланған доктор бил кларк (Bill Clark) бу һәқтә радийомизниң мәхсус зияритини қобул қилди. У инкасида, хитай тәшвиқатиға һәмнәпәс болуватқан бу ялланма чәт әллик мухбирларниң уйғур елидә йүз бериватқан һәқиқий реаллиқларға тамамән көз юмғанлиқини тилға алди. Шуниңдәк, уларниң әмәлийәттин һалқиған һалда хитайниң бу хилдики саяһәт тәшвиқатлириға “аваз” қошуватқанлиқиға болған күчлүк наразилиқини билдүрүп, бу һәқтики қаришини аңлармәнләр билән ортақлашти. У мундақ деди:

“бу яшлар уйғурларни биләмду? һалбуки, мениңчә улар уйғур хәлқиниң һазир азаб вә зорлуқ ичидә яшаватқанлиқини билиду. Гәрчә саяһәтчиләр көрүнүштә бихәтәр җайларға елип берилсиму, әмма у җайлар әмәлийәттә қайғу, азаб-оқубәтләр билән толған җайлардур. Мениң бу яшлардин сорайдиғиним, улар аталмиш җаза лагерлириға қамалған пуқраларниң санини нәзәрдин сақит қилаламду? бу лагерлар билән мунасивәтлик мәҗбурий әмгәкничу? улар мәҗбурий әмгәккә мунасивәтлик тоқумичилиқ, машинисазлиқ, деңиз мәһсулатлири ишләпчиқириш завутлирида мәҗбурий ишләватқан уйғурлар һәққидә бирәр нәрсә биләмду-йоқ? ата-анисидин мәҗбурий айрилип ятақлиқ мәктәпләргә елип кетилгән балиларничу? 21-әсирдә уйғур елидики хәлқләрниң һаятида бу хил зулумниң йүз бериши кишини толиму азаблайду. Техиму ечинишлиқ вә қобул қилғусиз йери шуки, хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан зулум вә зораванлиқи давамлишиватқан пәйттә, бу йәргә кишиләрниң саяһәткә беришидур. Шуңлашқа, бу бир қисим кишиләр өзигә охшаш хитайниң қоллиғучилиридин пайдилинип, иҗтимаий супиларда тәсир көрситишкә урунуватиду. Бу арқилиқ дуняниң һәрқайси җайлиридики һәмкарлашқучиларни көпәйтип, уйғурларға қарши туридиған авазларни көпәйтишкә тиркишиватиду. Шуңа, наһайити ениқки, бу бир тәшвиқаттур.”

Әндий борехам мәзкур видийолуқ пирограммисида йәнә, йеқинда уйғур елиниң 40 тин артуқ йәр-җайни 5 айға йеқин вақит сәрп қилип саяһәт қилип қайтқан CGTN телевизийә қанилиниң даимлиқ мухбири фернандони алаһидә зиярәт қилған. Улар бир-биригә янтаяқ болған бу сөһбитидә, нуқтилиқ һалда америкалиқларниң уйғур районини зиярәт қилишниң алдини елишиниң түп сәвәби һәққидә тохталған. Улар шундақла пәқәт өткән йилила 265 милйон саяһәтчиниң уйғур елигә саяһәткә кәлгәнлики вә саяһәт қилғучиларниң техиму көпийишидәк бу “һәқиқәт” “америкадики ‛сәрхиллар‚ ниң уйғур қирғинчилиқи тоғрисидики ялған сәпсәтисини әмди давамлаштуралмайдиғанлиқидин дерәк бериду” дәп әскәртип өткән.

Тимусий грос бу һәқтә сөз болғанда, хитайниң уйғур елидики аталмиш саяһәт түрлириниң пүтүнләй улар тәрипидин лайиһәләнгәнликини, һалбуки униң арқисиға ниқабланған реаллиқниң кишини ечиндуридиғанлиқини тәкитләп, мундақ деди:

 “шуни унтуп қалмаслиқ керәкки, хитай уйғур районда давамлиқ түрдә әң еғир җинайәтләрни садир қиливатиду. Әлвәттә, уйғурларға қаритилған зораванлиқ аталмиш қайнам-ташқинлиқ вә һаятий күчкә толған саяһәт нуқтилирида йүз бәрмәйду. У җайлардики әң дәһшәтлик дөләт зораванлиқи йүз бәргән җайлар хитай компартийәси тәрипидин пүтүнләй сақланған, йошурунған. Әҗәблинәрлик йери шуки, әндий вә фернандоға охшаш кишиләр бу саяһәтләрни қоллашта интайин актип болуватиду. Уларниң бу қилмишлири уйғур елидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлириниң хәлқарадики гуманини ашурушқа урунушниң бир йоли икәнликини көрситип бериду. Чүнки, улар биваситә хитай компартийәсиниң органлири вә аммиви тәшвиқат қорали үчүн хизмәт қилғучилардур. Шуңа, биз уларниң уйғур елидики қирғинчилиқ вә зораванлиқтин йирақ туруватқан кишиләрниң у җайда йүз бериватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарши гуманини қозғашқа урунуватқанлиқидин һәйран қалмаслиқимиз керәк. ”

Фернандо өзиниң “садиқ һәмкарлашқучи” си әндий борехам билән болған сөһбәттә, у баштин-ахир ағзи-ағзиға тәгмәй уйғур елидики бихәтәр, қолайлиқ, әркин-азадә йосунда елип берилған 5 айлиқ саяһитидин махтанған. Шуниңдәк, райондики уйғур хәлқиниң өз тарихи-мәдәнийити, әдәбият-сәнити, тили, диний өрп-адитини давамлаштуруп, “бәхтияр” һаят ичидә яшаватқанлиқиға “шаһит” болғанлиқини билҗирлап сөзлигән.

Доктор бил кларкниң билдүрүшичә, у аилиси билән бирликтә бир мәзгил яшиған уйғур ели һәқиқәтәнму өзиниң гүзәл тәбиәт мәнзириси, уйғур вә райондики йәрлик хәлқниң меһмандостлуқи билән чоқум бир көрүп келишкә әрзийдиған бир гөһәр земин икән. У сөзидә, һалбуки бүгүнки күндә бу гүзәл земинда хитай компартийәсиниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқиниң нурғун әмәлий пакитлар билән испатланғанлиқини тилға елип, мундақ деди:

 “иҗтимаий таратқулардики бу кишиләр америка һөкүмити уйғур елидә ирқий қирғинчилиқ болуватқанлиқи һәққидә сәпсәтә тарқитиватиду дәп көрсәткән. Мән бир академик, вашингтон университетиниң докторлуқ унваниға еришкән бир инсаншунас пәнлири тәтқиқатчиси болуш сүпитим билән, уларниң бу қарашлириға қошулалмаймән. Чүнки бу һөкүмәтниң ағзи арқилиқ асассиз ейтилған сөз әмәс. Нурғун академиклар, йәни ғәрб дунясидики алимларниң пакитлар асасида бирликтә оттуриға қойған ортақ қаришидур. Чүнки, уйғур елидә инсанийәткә қарши җинайәт дейишкә болидиған амиллар, һәқиқәт мәвҗут. У пәқәт мәдәнийәт қирғинчилиқила әмәс, бәлки, һәқиқий ирқий қирғинчилиқтур.”

Дәрвәқә, нөвәттә хитай компартийәси чәт әллик бир қисим ахбарат таратқучилар вә хәлқарадики иҗтимаий таратқулардин пайдилинип, өзиниң уйғур елидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини, инсанийәткә қарши җинайәтлирини йошуруш үчүн тиркәшмәктә. Һалбуки, мутәхәссисләр хитай компартийәсиниң өзиниң уйғурларға йүргүзүватқан уйғур ирқий қирғинчилиқини һәргизму йошуруп қалалмайдиғанлиқини илгири сүрмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.