Чәтәлләрдики “хитай тиллиқ таратқулар” хитайниң уйғур райони сияситини ақлашқа сәпәрвәр қилинмақта

Мухбиримиз меһрибан
2022.08.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xitay-tilliq-taratqu-2022-Xinjiang Хитай тиллиқ таратқуларниң мухбирлири үрүмчи тәңритағ райони гуюән кочиси мәһәллисидики "чаңчилә" курсиниң оқуғучилири билән биллә. Урумчи, 2022-йил, авғуст.
chinanews.org

Хитай һөкүмити йеқинда   чәтәлләрдики  аталмиш “хитай тиллиқ таратқулар” ни  уйғур елигә тәклип қилип,  “җуңго арзусини қоғлишиш, гүзәл шинҗаң темисидики саяһәт вә хәвәр ишләш” паалийити  уюштурған.

 Хитайниң тәңритағ ториниң  9- авғуст күнидики хәвиридин мәлум болушичә,  1-авғуст башлинип 7- авғуст аяғлашқан мәзкур паалийәт, хитай дөләтлик  “муһаҗирлар бирләшмиси” ниң орунлаштуруши бойичә, уйғур аптоном районлуқ хәлқ һөкүмити ахбарат ишханиси вә уйғур аптоном районлуқ муһаҗирлар бирләшмиси тәрипидин бирликтә уюштурулған.

Хәвәрдә йәнә  7 күнлүк көргәзмә вә саяһәт паалийитигә,  малайшия, австрийә, германийә, канада, америка, макав қатарлиқ дөләт вә районлардин қатнашқан “хитай тиллиқ таратқулар” вәкиллириниң “шинҗаң һәққидә яхши тәсиратларға игә болғанлиқи” уларниң  өз тили арқилиқ мәхсус баян қилинған.

Ундақта  хитай һөкүмити тәрипидин бир һәптилик саяһәткә уюштурулған,  чәтәлләрдики аталмиш “хитай тиллиқ таратқулар” вәкиллири немә үчүн хитайниң уйғур райони сияситини бундақ гүзәл ибариләр билән мәдһийәләйду?  яки улар өз алдиға мустәқил  хәвәр ишләп келиватқан  хәлқаралиқ  мустәқил таратқулар вәкиллириму?

Әнә шу зиярәткә қатнашқан“хитай тиллиқ мәтбуат” ларниң бири канададики“ортақ яшаш хәлқара таратқулар мунбири”, йәнә бири америкадики “вашингтон хитай почтиси” тор гезитидур. Америка һөкүмити вә канада парламенти хитайниң уйғур елидики сияситини “ирқий қирғинчилиқ” вә “инсанийәткә қарши җинайәт” дәп бекиткән  әһвал астида хитай һөкүмитиниң тәшкиллиши билән уйғур елидә зиярәттә болған мәзкур мәтбуатларниң хитайниң сияситигә тутқан мәйдани  вә хәвәр ишләш мәқсити қандақ?

   Бейҗиңда мәхсус алақилишиш  ишханиси бар  канададики“ортақ яшаш хәлқара таратқулар мунбири” ниң канада монтреалдики оргиниға урған  телефонимизни  алған аял хадим өзиниң канададики“ортақ яшаш хәлқара таратқулар мунбири” ниң  башлиқи ху шән  икәнликини  һәмдә хәвәрдә тилға елинған  ху хәй исимлик мухбирниң уларниң бейҗиңдики ишханисида турушлуқ муавин баш муһәррири икәнликини билдүрди.

Униңдин “сиз хитайниң уйғур районидики  сияситигә қандақ қарайсиз?” дәп сориғинимизда, у өзи башқуруватқан тор бекитидә, уларниң мәйдани ипадиләнгәнликини билдүрүп мундақ деди: “бизниң таратқумиз  бизниң қаришимизни  ипадиләп бәргән. Әлвәттә мән өзүм у йәргә бармидим. Йәни юқум мәзгилидә у йәрдә зиярәттә болалмидим. Әмма мән бизниң мухбиримизға ишинимән. Ху хәй әпәнди ишлигән хәвәрләр у өз көзи билән көргән әһваллар. У рәсимни наһайити яхши тартиду, синлиқ көрүнүшләрниму алиду.  У өзиниң учур қанили арқилиқ бу материялларға еришкән. У йәрдики хәлқ аммиси интайин хушал икән. Улар нахша ейтип усул ойнайдикән. У йәрдики хитайлар, қазақлар, уйғурлар һәммиси биллә яшайдикән. У буларни әйнән хәвәр қилди. Униң хәвәрлиридә  рәсимләр вә язмичә чүшәндүрүшләр вә син көрүнүшлири бар. У у йәрдә өзи көргәнлирини, аңлиғанлирини улар билән биллә болған әһваллар һәққидә мәлумат бәрмәктә.”

Униңдин; “әмисә сиз хитай һөкүмитиниң уйғур районидики сияситини қоллайдикәнсиздә?” дәп сориғинимизда у кәскин һалда өзиниң хитай һөкүмитиниң сияситини қоллайдиғанлиқини билдүрүп мундақ деди:“   шундақ, тоғра мән уларниң сияситини тоғра дәп қараймән. Мән у йәрдә тарқитилған син филимлирини көргәндин кейин, андин мухбиримизни әвәттим. Мән ғәрб таратқулириниң у йәргә бармай туруп   бәргән хәвәрлиригә ишәнмәймән. Уларниң рәсим вә син көрүнүшлири йоқ анализлириға мән вә мән вәкиллик қилған хитай тиллиқ  таратқулар қошулалмаймиз”.

 Зиярәт давамида, униңдин йәнә:“ сиз канададәк демократик  дөләттә яшап туруп,  немә үчүн  нөвәттә қаттиқ әйибләш обйекти болуватқан хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики сияситини ақлайдиған пикирләрни тәрғиб қилисиз? уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчилиқ һәққидә хәвәр бәргән ғәрб демократик дөләтлиридики таратқуларни хитай һөкүмити уюштурған  паалийәттә, алдин -ала һазирланған мәйданлар   зиярәт қилинған хәвәрләр сизчә  ишәнчликму?”дегәндәк   бир қатар соалларни соридуқ.

Әмма у канададәк демократик дөләттә сөз әркинлики барлиқини тәкитләп, бу соалларниң уни биарам қилғанлиқини билдүрди. Шундақла өзи әвәткән мухбирниң хәвәрлиригә қәтий ишинидиғанлиқини, хитай һөкүмитиниң сияситини “тоғра” дәп қарайдиғанлиқини қайта-қайта тәкитлиди.

Демәк,    хитай һөкүмити уйғур елигә тәклип қилған“ортақ  яшаш хәлқара  таратқулар мунбири” ниң башлиқи ху шәнниң канада парламенти, америка һөкүмити вә башқа бир қисим явропа дөләтлири тәрипидин “ирқий қирғинчилиқ”, “инсанийәткә қарши җинайәт” дәп бекитилгән хитайниң уйғур қатарлиқ милләтләргә қаратқан сияситини “тоғра” дәп ақлайдиғанлиқи мәлум.

Хитай муһаҗирлар бирләшмиси тәрипидин мәхсус тәклип қилинған чәтәлләрдики аталмиш мәзкур “ хитай тиллиқ таратқулар” ниң маһийити, мәйдани чәтәлләрдики көзәткүчиләргә айдиң болуп, америкада яшайдиған вәзийәт анализчиси  ма җү әпәндиниң қаришичә, “әмәлийәттә  булар хитайниң чәтәлләрдики тәшвиқат қошуниниң бир қисми”.

Ма җү әпәнди мундақ деди:“ бу әһвални көп тәрәптин чүшәндүрүш мумкин. Алди билән биз көрүватқинимиз, улар тәклип қилған көп сандики чәтәлдики таратқулар әмәлийәттә униң чәтәл тәшвиқат васитилириниң бир қисми. яки болмиса “җуңхуа бирликини тәшәббус қилидиған>  хитай тиллиқ таратқулар.  Буларниң алаһидилики болса хитай дөлитиниң бирликини тәшәббус қилиш. Уларниң хитай һөкүмитиниң бирликсәп тармақлири билән билән алақиси барму? бу мәсилини шу дөләтләрдики қанун органлири тәкшүрүп бекитиши керәк. Әмма бизниң җәзм қилалайдиғинимиз уларниң һәммиси <улуғ  җуңхуа бирликини> вә <чоң хитайчилиқ> идийәсини тәшәббус қилғучилар вә уларниң варислири”.

Ма җү әпәнди  йәнә , алдинқи йилларда, хитайға майил дөләт һөкүмәтлири вә   ғәрб демократик дөләтлиридики бир қисим мустәқил таратқулар мухбирлирини бу хил алдинала һазирланған зиярәт мәркәзлиридә саяһәткә уюштуруп кәлгән хитай һөкүмитиниң немә үчүн бу қетим  пәқәт чәтәлләрдики хитай тиллиқ иҗтимаий таратқулар вәкиллирини тәклип қилиш мәқсити һәққидә мундақ  деди:

“биз йәнә шу нуқтиниму көрүшимиз керәк.  Һазир уларниң ғәрб демократик дөләтлиридики   таратқуларни тәклип қилиши тәслишип кәтти. Немишқа бундақ болиду? бу бир мәсилини испатлап бәрди. Уларниң уйғурлар вә қазақ қатарлиқ башқа  аз санлиқ милләтләргә қилған зораванлиқ қилмишлири, йәни 21- әсирдики инсанийәтниң номуси һесаблинидиған зораванлиқлири алдида, һәрқандақ бир чәтәл таратқулири улар үчүн  өз виҗданини сетишни халимайдиған вәзийәт шәкилләнди.  Бу мәсилидә виҗданини сетиватқанлар болса,  улар узун йиллардин буян тәрбийәләп йетиштүргән униң ташқи тәшвиқати үчүн хизмәт қиливатқанлар. Мана бу диққәт қилидиған  бир нуқта”.

Ма җү әпәндиниң тәкитлишичә, һазирқи вәзийәттә хитай һөкүмитиниң  ғәрб демократик  дөләтлиридики мустәқил таратқуларла әмәс, һәтта хитайниң йеқин дости дәп қаралған дөләтләр мухбирлири  арқилиқ өз тәшвиқатини қилишқа урунуши тәскә тохтайдикән.

 Дуня уйғур қурултийиниң  шиветсийәдә турушлуқ баянатчиси дилшат ришит әпәндиниң қаришичә, уйғурларға йүргүзүватқан“ирқий қирғинчилиқ” җинайитини йошурушқа урунуватқан хитай һөкүмити, бу хил ялғанчилиқ тәшвиқатлириниң ғәрб демократик дөләтлиридики мустәқил таратқуларни ишәндүрәлмәйдиғанлиқини тонуп йәткән. Шуңа у һазир  мәхсус чәтәлләрдики аталмиш “ хитай тиллиқ таратқулар” арқилиқ өз тәшвиқатини қилмақта икән.

  Дилшат ришит әпәнди, алдинқи йилларда ғәрб таратқулирида  уйғурларниң лагерларға қамилиш вәзийити, мәҗбурий әмгәккә селиниши қатарлиқ хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзгән “ирқий қирғинчилиқ” пакитлири қатарлиқ, хитай һөкүмити йошурушқа урунған әһвалларниң дуняға ашкариланғанлиқини нәқил елип өтти.

 Ма җү әпәнди болса, хитай һөкүмитиниң өз образини ақлаш үчүн бу хил тәшвиқатларни қилишқа мәҗбур икәнликини көрситип мундақ деди:“улар әлвәттә бу хил усулда тәшвиқат елип беришқа мәҗбур. Бу йәрдә тилға елиниватқан аталмиш  <чәтәлләрдики хитай тиллиқ таратқулар> униң ташқи тәшвиқатиниң бир қисми сүпитидә униң уйғур райони һәққидә хәвәр ишләватиду. Хитай һөкүмитиниң бу хил истратегийәси әмәлийәттә замандин қалған, карға кәлмәйдиған усул десәк болиду. Улар охшимиған тәшкилатлар, йәни муһаҗирлар бирләшмиси, сиясий кеңәш, мәмликәтлик хәлқ қурултийи, яки чәтәлләрдики хитай бирлики дегәндәк  3 тәрәп тәшкилатлирини ишқа селип, хитай компартийәсиниң сияситиниң даналиқини вә улуғлиғини испатлашқа урунуп кәлди. Әмма мениңчә  бу тәшвиқатларниң үнүмигә  йәнә баһа беришниң һаҗити йоқ”.

“тәңри тағ” ториниң хәвиридә  тилға елинишичә, канададики“ортақ яшаш хәлқара таратқулар мунбири” ниң муавин муһәррири ху хәй өз тәсиратини баян қилип;“шинҗаңниң һәммә җайлирида җушқун кәйпият урғуп турупту, иқтисад тәрәққий қилипту, шәһәрләр гүзәл икән, кишиләр бәхт ичидә яшаветипту. Мән бу әһвалларни техиму көп кишиләргә йәткүзимән”, дегән. Малайшиядики “ хәлқара хитай тиллиқ таратқулар бирләшмисиниң рәиси шү биңйи  уйғур аптоном районлуқ музейдики зиярәттин кейин,  тәсиратини сөзләп:“бирму-бир тарихий ядикарлиқлар шинҗаңниң әзәлдин хитайниң  айрилмас бир қисми икәнликини вә көп милләтлик район икәнликини испатлап бериду” дегән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.