Xitay hökümiti Uyghur rayonigha kelgen köchmen xitay ayallirini tughushqa righbetlendüridighan siyaset chiqarghan

Washin'gtondin muxbirimiz gülchéhre teyyarlidi
2024.05.08
xitay-kochmen-dehqan.jpg Xitay köchmen déhqan hosul alghan qonaqni traktor bilen 2.4 Kilométir yolgha yéyip qurutuwatqan körünüsh. 2008-Yili 6-mart, ürümchi.
AFP

Yéqinqi yillardin buyan xitay ölkiliride iqtisad töwenlep, ishsizliq nisbitining künsayin éshiwatqan bir waqitta “Shinjanggha nishanliq yardem bérish” bahaniside Uyghur diyarigha kélip yerlishiwatqan xitay köchmenliri barghanche köpeymekte. Xitay hökümitining ichkiri ölkilerdin kelgen xitaylargha bériwatqan ish pursitidin bashqa, bikarliq öy, térilghu yer we bashqa alahide imtiyazlar téximu köpligen xitaylarning Uyghur diyarigha kélishige türtke bolmaqta. Nöwette bu xitaylargha tughut toluqlimisi bérishke da'ir yéngi siyasetning ijra qilinishqa bashlighanliqi xitayning Uyghur diyarida xitay nopusini köpeytish üchün dawamliq chare izdewatqanliqini körsitip turmaqta.

Yéqinda aptonom rayonluq dawalash kapaliti idarisining torida élan qilin'ghan uchurgha qarighanda, xitay da'iriliri bashqa ölke-sheherlerdin kélip xizmet qiliwatqanlarning tughut toluqlimisini del jayida iltimas qilish we hel qilish siyasitini yolgha qoyghan. Hökümet Uyghur rayonigha kélip sughurtigha qatnashqan xizmetchilerning tughut yardem pulini iltimas qilishta yoluqqan mesililirini hel qilish üchün bu yéngi siyasetni chiqarghan.

 “Shinjang géziti” ning bu heqte tarqatqan xewiridin melum bolushiche, mezkur siyaset boyiche, ürümchi, sanji, aqsu qatarliq jaylardiki ayal xizmetchiler, ichkiri xitaydiki tewelikige qaytmisimu, uyghu rayonidiki yerlik doxturxana we dawalash orunlirida bala tughalaydiken؛ kéreklik uchurlarni téléfonda sikanirlash arqiliqla tughut toluqlimisidin behrimen bolalaydiken؛ sheher yaki ölke atlashning hajiti yoq iken.

Yashan'ghan kishi newrilirini oynitiwatqan körünüsh. 2021-Yili 10-may, béyjing
Yashan'ghan kishi newrilirini oynitiwatqan körünüsh. 2021-Yili 10-may, béyjing
AP

Uningdin bashqa, tughut yardem puli uchurlirini “Aptomatik delillesh” yolgha qoyulidiken. Dawalash apparatliri dawalash sughurtisi uchur supisi arqiliq tughut uchurlirini biwasite yollap, uchur supisi tughut toluqlimisi sanliq melumatlirini aptomatik chiqirip béreleydiken.

Üchinchisi, bu siyaset arqiliq, tughut teminatini iltimas qilishta héchqandaq xataliq yüz bermeslikni ishqa ashurghili bolidiken. Xewerde, mezkur siyasetning nopus tereqqiyatigha yardem béridighan bir siyaset ikenliki alahide tekitlen'gen.

Démek, hazir Uyghur aptonom rayon derijilik 9 maslashturush rayonida, dawalinish sughurtisi uchur sistémisi arqiliq aptomatik halda tughut toluqlimisini alghili bolidiken؛ sughurtilan'ghuchilar özliri melum qilmisimu, tughut toluqlimisidin behrimen bolalaydiken.

Xitay hökümiti irqiy qirghinchiliqni dawamlashturup, Uyghurlargha nopus chekleshni kücheytiwatqan bir waqitta, ichkiri xitaydiki pilanliq tughut cheklimisini zor derijide boshitip, xitaylarni köp tughushqa we Uyghur rayonigha kélip tughushqa righbetlendürüwatqanliqi bu siyasettin ayan bolup turmaqta.

Merkizi washin'gtondiki “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning aliy tetqiqatchisi adri'an zénz, 2021-yili élan qilghan “Uyghurlarning nopus üstünlükni özgertish qurulushi: béyjing da'irilirining jenubiy shinjangdiki nopusni elalashturush istratégiyesi heqqide analiz” namliq doklatida, xitayning hökümet höjjetliri we bashqa istatistikiliq matériyallirida ashkarilan'ghan bezi uchurlar asasida eger xitayning Uyghur rayonigha qaratqan siyasetliri mushu boyiche dawamlashsa, Uyghur nopusining éshish nisbiti barghanséri töwenlep, 2040-yiligha barghanda 2.6 Milyondin 4.5 Milyon'ghiche kishining az tughulidighanliqini otturigha qoyghanidi.

Adri'an zénzning doklatida ilgiri sürülüshiche, xitay hökümiti az sanliq milletler nopusining melum bir rayon'gha merkezlik toplinip qélishini, özining dölet xewpsizlikige tehdit dep hésablighan. Yeni zénzning éytqanlirigha asaslan'ghanda, kelgüsi 20 yilda tarim wadisidiki Uyghurlarning nopusi bir nechche milyon töwenlesh bedilige xitay nopusining bu jaylardiki éshish nisbiti 25 pirsentke yétidiken. Xitay hökümet tetqiqatchilirining tebiri boyiche éytqanda, tarim wadisidiki herqaysi nahiye we sheherlerde xitay nopusining igiligen nisbiti Uyghur nopusining nisbitidin éship chüshkende, andin atalmish “Nopusning elalashqanliqi” emelge ashidiken.

Adri'an zénz mezkur doklatta yene, xitayning “Pilanliq tughut siyasiti” namida tughut cheklesh we ayallarni tughmas qiliwétish qatarliq wasitiler arqiliq, Uyghurlarning nopusini meqsetlik azaytish siyasitini “Nopus qirghinchiliqi” dep atighanidi.

Uyghur rayonigha kelgen xitaylarning tughut toluqlimisi élishini qolayliq we ünümlük qilish üchün chiqirilghan bu yéngi siyasetning, xitay da'irilirining Uyghur rayondiki ahale qurulmisini özgertish üchün dawamlashturuwatqan siyasetliri bilen qandaq alaqisi bar? ijra qilinishqa bashlighan bu siyasettin kimler menpe'etlinidighanliqi we uning da'irisi heqqide yenimu tepsiliy melumat élish üchün, qizilsu oblastliq hökümet jéjyang nishanliq yardem bérish qomandanliq ishxanisigha qilghan téléfonimizni alghan xadimning bayanliridin, mezkur yéngi siyasettin xitay ölkiliridin Uyghur rayonigha atalmish “Nishanliq yardem” ge kelgenlerning menpe'etlinidighanliqi ashkarilandi.

U mundaq dédi: “Jéjyangdin shinjanggha yardem bérishke bérishke kelgen ishchi-xizmetchilirimiz üchün éytqanda, bu siyaset ularning mushu jayning özidiki doxturxanilarda, torlashqan sistéma arqiliqlar hésabat qilalaydighanliqidin dérek béridu, resmiyet üchün artuq heq tölishining hajiti qalmaydu” .

Uningdin hazir jéjyangdin qanchilik ademning “Shinjanggha yardem bérish” ke kelgenlikini soriduq. U jawab bérip mundaq dédi: “Her qaysi basquchlarda qizilsu aptonom oblastigha nishanliq yardemge kelgen ishchi-xizmetchilirimiz mingdin ashidu. Dölitimizning rayon atlap xizmetke orunlashturush siyasitining türtkiside, bara-bara bashqa sheherlergimu kéngeytilidu” .

Biz yene tughut toluqlimisi élish siyasitining emeliylishish ehwalini igilesh üchün sanji sheherlik xelq doxturxanisi arqiliq tughut yardem puligha érishken bir shenshiliq xitay ayalni ziyaret qilduq.

U özining téxi yéqinqi künlerde balisini sanjidiki nuqtiliq doxturxanida tughqanliqini, bu siyasettin xewer tapqandin kéyin yurtigha qaytmayla intayin qolay halda tughut yardem puligha érisheligenlikidin bekmu xushal ikenlikini bildürüp mundaq dédi:

 “Yurtum shenshi, yoldishim ikkimiz shinjanggha ishligili kelgen. Shunga men balamni shinjangda tughdum. Méning nopusum bu jayda bolmighachqa, tughut toluqlimisini bu jayda iltimas qilalmaymen, choqum yurtumgha qaytishim kérek yaki yurttikiler resmiyetlerni ewetip bérishi kérek dep oylighanidim. Emma, shirkitimizning bashliqigha téléfon qilip, tughut toluqlimisini atchot qilishim üchün, qandaq höjjetler ewetishim kéreklikini sorighanda, u manga hazir, mushu jayning özidila toluqlima pulini alghili bolidighanliqini éytti. Shuning bilen tünügün mushu doxturxanining özidila, ikki ming yüen tughut toluqlimisini qolumgha berdi. Qandaqla bolmisun ikki ming yüen xéli jiq pul” .

Biz uningdin yene tughut toluqlimisi élish üchün, qandaq höjjet matériyallarni hazirlash shert ikenlikini soriduq, u bu jeryanning oylighinidinmu qolay bolghanliqini, peqet kimliki, hemkarliship dawalash sughurtisi, shirketning tonushturush xéti hemde doxturxanining ispati bilenla tor arqiliq yardem pulini neqleshtürgenlikini bayan qildi. Shundaqla, her qandaq jaydin shinjanggha kélip tughqanlarning mushu usulda tughut chiqimini atchot qilalaydighanliqini éytti. Uning chüshendürüshiche, hazirqi ölchem boyiche özi tughqanlargha 800 yüen, opératsiye arqiliq tughqanlargha 2000 yüen tughut toluqlimisi bérilidiken.

Bu shenshilik xitayning sanjigha kélip ishlewatqanliqigha ikki yildin éshiptu. Biz uningdin, “Néme üchün Uyghur diyaridiki yerlik milletler, siler köchmenler behrimen bolghan siyasetlerdin behrimen bolalmaydu, néme üchün perqliq bolidu? ” dep soriduq. U néme déyishini bilelmey bir haza turghandin kéyin, “Néme üchün bundaq zor perq bar, rastni éytsam menmu bilmidim” dédi we téléfonni qoydi.

2017-Yil xitay hökümiti Uyghurlarni nishan qilghan “Pilanliq tughut siyasitige xilapliq qilghuchilar” gha zerbe bérishni bashlighan, “Artuq tughqanlar” ni melum qilghanlarni mukapatlighan. “Pilandin artuq tughqan” Uyghur, qazaq a'ililirini, meyli u balisi qanche yashqa kirgen bolushidin qet'iy nezer jazalashqa bashlighan, ayallargha tughuttin saqlinish üzüki sélish, tughmasliq opératsiyesi qilishni yolgha qoyghanidi. Bu xil jazalashning hazirmu dawam qiliwatqanliqi melum. Bu heqte yéqinqi künlerde, bir Uyghur ayalning “Pilandin sirt” tughulghan balisi üchün jerimane töleshke mejbur bolghanliqidin shikayet qiliwatqan qisqa sin körünüshi tarqalghanidi.

Amérikadiki lagér shahiti tursun'ay ziyawudun, xitayning emdilikte xitay köchmenlirini tughushqa righbetlendüridighan yéngi siyasetlerni chiqiriwatqanliqidin xorluq we naheqchilik hés qiliwatqanliqini bayan qildi.

Tursun'ayning bildürüshiche, künestiki lagérda özi solan'ghan kamérda 40 ayaldin sekkizi “Pilandin köp tughqan” dégen jinayet bilen lagérgha qamalghan we éghir jazalan'ghan.

Tursun'ay yene Uyghur ayallirining lagér we türmilerdila emes, lagérgha kirmigen teqdirdimu oxshashla mejburiy tughmas qilish, mejburiy bala chüshürüsh opératsiyesi qilish, “Pilandin artuq” baliliq bolghanlargha éghir jerimane qoyush we jazalash siyasitining qurbani bolup kéliwatqanliqini bildürdi. Uning qarishiche, Uyghurlar nopusining köpiyishini qattiq cheklep kéliwatqan xitay hökümitining, emdilikte xitay köchmenlirini tughushqa righbetlendüridighan siyasetni emeliyleshtürüshke bashlighanliqi emeliyette xitayning irqi qirghinchiliq jeryanida yoqatqan Uyghur nopusining ornini toldurushni meqset qilghan bolup, irqi qirghinchiliq siyasitining dawami iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.