Téng byaw: "Uyghurlarni körüp baqmighan xitaylarmu Uyghurlarni 'térrorchi' dep qaraydu"

Muxbirimiz nur'iman
2020-07-29
Élxet
Pikir
Share
Print
UHRP Orunlashturghan tor "Dunyadiki eng bextlik musulmanlar: saxta uchur, teshwiqat we Uyghur krizisi" namliq doklat muzakire yighinigha qatnashquchilar. 2020-Yili 28-iyul.
UHRP Orunlashturghan tor "Dunyadiki eng bextlik musulmanlar: saxta uchur, teshwiqat we Uyghur krizisi" namliq doklat muzakire yighinigha qatnashquchilar. 2020-Yili 28-iyul.
UHRP

Uyghur kishilik hoquq qurulushi (UHRP) yéqinda "Dunyadiki eng bextlik musulmanlar: saxta uchur, teshwiqat we Uyghur krizisi" namliq yéngi bir doklat élan qildi. Doklatta Uyghurlarning kishilik hoquqi kirzisige orun bérilip, xitay hökümitining Uyghurlar heqqidiki uchurlarni qattiq kontrol qilishining xitayning dunyadiki inawitige bérip taqilidighan mesile ikenliki tekitlen'gen.

28-Iyul küni Uyghur kishilik hoquq qurulushi bu doklattiki mezmunlarni muzakire qilish üchün amérika erkinlik sariyining xitay ishliri tetqiqatchisi sara kuk, "Aksiyos" (Axios) xewer torining xitay ishliri muxbiri biseni elin, amérikada turushluq Uyghur adwokat, hazir tutqunda turuwatqan "Baghdash" torining qurghuchisi ekber esedning hedisi reyhan eset we kishilik hoquq adwokati téng byaw qatarliqlarni teklip qilip, tor muzakire yighini orunlashturdi.

Doklatta körsitilishiche, xitayning Uyghurlarni keng kölemde lagérgha solighanliqining delil-ispatliri ashkarilan'ghanda xitay hökümiti deslepte sükütte turuwalghan, kéyin süküt qilishtin inkar qilishqa ötken. Lagérlargha a'it höjjetler keyni-keynidin ashkarilan'ghandin kéyin, xitay hökümiti lagérlarni térrorluqqa qarshi turush kürishidiki qanunluq qoral qilip körsitishke urun'ghan.

Amérika erkinlik sariyining xitay ishliri tetqiqatchisi sara kuk xanim xitayning saxta uchurlirining murekkep tesiri üstide toxtilip, mundaq dédi: "Heyran qalarliq bir nuqta shuki, xitay hökümiti dangliq artislarni ishqa sélip, xitay kompartiyesini maxtaydighan teshwiqatlarni köplep bazargha séliwatidu. Xitayning saxta teshwiqatliri i'ordaniye we albaniyege oxshash döletlerge ünümi boldi."

"Aksiyos" (Axios) xewer torining xitay ishliri muxbiri béseni elin xitayning qattiq uchur kontrolliqi heqqide mundaq dédi: "Uyghurlargha yürgüzüliwatqan bu siyaset shi jinpingning hemme nersini kontirolliqigha élish istikining küchiyip ketkenlikidin éghirlishiwatidu. Bu kontrolluq pütün xitaygha tesir körsitidighan chong késellik."

Xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan siyasitini yoshurush üchün élip bériwatqan saxta uchurliri heqqide reyhan eset özi shahit bolghan ehwallargha asaslinip turup, mundaq dédi: "Hemmimizge ayan, xitay bashta inkar qilishtin kéyinche "Qayta terbiyilesh" dégen nam bilen atighan lagérlar emeliyette Uyghurlarni yoqitish üchün toqup chiqirilghan 'yéqishliq' sözdin bashqa nerse emes."

Kishilik hoquq adwokati téng byaw reyhan esedning sözining toghriliqini tekitligendin kéyin, mundaq dédi: "Adettiki xitay puqraliri lagér heqqidiki heqiqiy ehwallarni bilmeydu. 'shinxu'a tori' we xitaydiki bashqa qanallar tarqatqan xewerlerning hemmisi xitay kompartiyesining siyasiy teshwiqatchiliridur. Shunga ezeldin Uyghurlar bilen uchriship baqmighan xitaylarmu Uyghurlarni 'térrorchi', 'bölgünchi' dep qaraydu. Shu sewebtin ular Uyghurlarni lagérlargha qamashni 'térrorchilarni jazalidi' dep chüshinidu. Mana bu saxta teshwiqatning tesiri."

Biseni elin xitayning teshwiqat tesirining hetta bezi döletlerning Uyghur mesiliside süküt qilishning sewebi bolup qéliwatqanliqi heqqide mundaq dédi: "Xitayning chet'ellerge qaratqan tetür teshwiqatlirining eng chong meqsiti ashu döletlerni Uyghur mesiliside guman'gha silishtin ibarettur."

Xitayning chet'ellerge we dölet ichige tarqatqan tetür teshwiqatliri heqqide reyhan eset yene munularni qoshumche qildi: "Bizning ürümchidiki uzun yilliq qoshnimizmu inimning tutulup kétishining xata bolghanliqigha guman bilen qaraydu. Ular bu échinishliq ehwalgha qol qoshturup qarap turuqluq. Eslide ashu kishiler la xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan siyasitini özgerteleytti."

Biseni elin axirida muxbirlarning Uyghurlar heqqide heqiqiy uchurgha ige bolushning heqiqeten qiyin ikenlikini tekitlep, mundaq dédi: "Xitayning ichidin uchurgha érishish heqiqeten tes. Uchur menbeliri bek cheklik. Shunga muxbirlar resmiy tor béketliridiki uchurlar, ashkarilan'ghan höjjetler we muhajirette yashawatqan yüreklik Uyghurlarni ziyaret qilish arqiliq Uyghur mesilisini anglitishqa tirishiwatidu."

Xitayning ajayip küchlük tetür teshwiqati aldida Uyghur krizisining ich yüzini xelq'ara jama'etke qandaq anglitish heqqide yighin qatnashquchiliri birdek öz pikirlirini otturigha qoyup ötti. Ularning hemmisi téximu köp jama'et pikri toplash, yashlargha téximu köp tor ilmi muhakime yighinlirini uyushturush, lagér shahitlirining guwahliqilirini téximu köp tarqitish qatarliqlarni tekitlep ötti.

Toluq bet