Xitayning Uyghurlargha qarshi uchur urushi: urunushlar we “Ünüm” ler (1)

Muxbirimiz eziz
2022.07.25
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xitayning Uyghurlargha qarshi uchur urushi: urunushlar we “Ünüm” ler (1)
Australian Strategic Policy Institute

Xitay hökümitining chégra halqighan zulumlarni emelge ashuralishigha imkaniyet yaritip bergen eng chong amillarning biri hazirqi zaman pen-téxnikisi bolup, tor dunyasida dawam qilghan bu mewhum opératsiye yéqinqi yillarda barghanséri zor kölem éliwatqanliqi melum. Shuningdek buningda asasliq qilip Uyghurlar heqqidiki jama'et pikirini chalghitish, pen-téxnika wasitiliri we ijtima'iy taratqularni wasite qilghan halda Uyghurlar heqqide köplep saxta uchurlarni dunyagha yéyip tashqi dunyaning Uyghurlar heqqidiki chüshenchisige tesir körsitishni eng muhim nishan qilip kéliwatqanliqi melum.

Uyghurlarning “Bextlik” turmushi

Albért jang (Albert Zhang) we tilla xoja (Tilla Hoja) aptorluqida élan qilin'ghan “Xitay kompartiyesining shinjanggha da'ir uchur opératsiyelirining tesirige baha” doklatta bayan qilinishiche, yéqinqi mezgillerde xitay hökümitining Uyghur diyaridiki zulum we basturushliri köplep melum bolghandin kéyin tashqi dunyaning diqqitini qozghawatqan hadisilerning biri xitay hökümitining bu xil zulumlar we insaniyliqtin halqighan qebihliklerni özgertish, shu arqiliq dunya miqyasida kötürülüwatqan tenqid chuqanlirigha jawab qayturush ornigha döletning barliq teshwiqat wasitiliri, istixbarat sistémisi we ammiwi alaqe torini ishqa sélip Uyghur diyari heqqidiki bayanlarning menbesini jimiqturush, buninggha qadir bolalmighanda ichki we tashqi jehetlerde uchur urushi qozghap Uyghurlar heqqidiki bayanlargha “Reng bérip bazargha sélish” bolup kelgen.

Aptorlar bu doklatni teyyarlashta Uyghur diyaridiki ré'alliqning qandaqliqini teswirlep bérishni emes, eksiche bu ré'alliqning heqiqiy ehwalini pütünley “Reng bérilgen” qiyapette teswirlewatqan xitay kompartiyesining bu xil “Siyasiy séhirgerlik” ni qandaq ishqa ashurghanliqini körsitip bérishni meqset qilghan. Doklatta körsitilishiche, Uyghur diyarida irqiy qirghinchiliqning muntizim shekil we kölem alghanliqi londondiki Uyghur sot kollégiyesining hökümnamisi arqiliq resmiy türde dunyagha jakarlan'ghandin kéyin xitay hökümitining bu xildiki uchur urushi téximu yughuri sewiyege yükselgen. Bolupmu xelq'arada xitaygha qarshi pikir dolqunining kötürülüshi mahiyette xelq'araning xitay bilen bolghan diplomatik, siyasiy we iqtisadiy alaqiliride selbiy netijilerning köpiyishige biwasite tesir körsitidighan bolghanliqi üchün xitay hökümiti buninggha “Dölet bixeterlikini omumyüzlük nezerde tutush” pirinsipi boyiche mu'amile qilghan. Shundaqla xitay kompartiyesining ichki hökümranliqigha tashqi jehetlerdin kélidighan tehditni azaytish üchün bixeterlik we pen-téxnika sahesidiki xadimlarni nuqtiliq ishqa salghan. Ular mushu arqiliq tashqi dunyagha “Shinjangda tinchliq we parawanliq dewran sürmekte. Uyghurlar bolsa bextlik halda shadimanliq ichide naxsha éytip ussul oynashni dawam qildurmaqta” dégen uchurni köplep yollighan. Derweqe bu xil uchur urushida xitay hökümiti kütken “Paydiliq weziyet” ning sholisi tézla közge chéliqishqa bashlighan. Shunga bundaq arqa körünüsh astida mushundaq bir doklatning élan qilinishi xitay hökümitining tashqi dunya anche bilip ketmigen yene bir yüzini körsitip bérishte muhim rol oynighan. Bu heqte söz bolghanda doklat aptorlirining biri bolghan albért jang radiyomiz bilen bolghan mexsus söhbette mundaq deydu:

“Biz bu doklatta üch ishni qilmaqchi bolduq. Biri, xitay hökümiti dawam qilduruwatqan uchur opératsiyelirining dunyaning bashqa jayliridiki uchur urushidin qandaq perq qilidighanliqini körsitip berduq. Shunga doklatning birinchi bölikide biz uchur dunyasigha qaritilghan bixeterlik urunushliri tepsiliy bayan qilindi. Ikkinchi bölekte bolsa uchur opératsiyesi arqiliq chet'ellerde Uyghurlarnila emes, yene bashqa démokratik döletlerde ijtima'iy taratqu boshluqini qandaq nishan qiliwatqanliqinimu körsitip berduq. Shunga biz ötken ikki yildiki ijtima'iy taratqulargha qarap chiqish arqiliq xitay hökümiti we xitay diplomatlirining ijtima'iy taratqular arqiliq xelq'aradiki pikir sahesini monopol qilishqa qandaq urunuwatqanliqidek ré'alliqqimu qarap chiqtuq. Chünki ular mushu yosunda shinjangni alemdiki jennet kebi makan qilip teswirlesh arqiliq bu jaydiki zulumlarni yoshurushqa urun'ghan. Axirida bolsa biz bu xil uchur opératsiyesining zadi qandaq tesirlerni peyda qilghanliqigha qarap chiqtuq. Bolupmu herqaysi jaylardiki hökümetler, shirketler, puqrawi jem'iyetler we teshkilatlarning buninggha qaysi derijide ishen'genliki hemde birleshken döletler teshkilati (b d t) gha oxshighan nurghunlighan xelq'aragha tonushluq organlarning mushu tüpeylidin wasitilik yaki biwasite halda xitay hökümitining diktatora asasidiki hökümranliqini qollighanliqini sherhlep berduq.”

Uchur urushining bash qomandani-shi jinping

Aptorlar doklatta alahide tekitligen bir nuqta xitay hökümiti ghayet zor maliye küchi we adem küchi serp qilish bedilige dawam qilduruwatqan uchur urushining muntizim sistéma élishida merkiziy hökümetning oynighan roli bolghan. Ötken mezgillerde arqimu-arqidin pash bolghan köpligen mexpiy höjjetler Uyghur diyaridiki qirghinchiliqning bash layiheligüchisi we qomandani shi jinping ikenlikini inkar qilishqa héchqandaq yochuq qalmighan derijide körsitip bergen idi. Doklatta körsitilishiche, xitay hökümiti dunyawi ijtima'iy taratqu we reqemlik uchur supilirini muhim “Jenggah” qilishni tallashta oxshashla xitay re'isi shi jinpingning bir qolluq rehberliki boyiche ish körgen. Shi jinping shexsen birnechche qétimliq hökümet yighinida “Tordiki jama'et pikiri xizmitini teshwiqat we idé'ologiye xizmitining eng aldin qilinidighan ishliri qatarigha qoyush kérek. Dölitimiz jama'et pikiri urushida teshebbuskarliqni qoldin bérip qoysa bolmaydu” dep yolyoruq bergen.

Doklatta éytilishiche, shi jinping we merkiziy hökümettiki bashqa yughuri derijilik emeldarlar Uyghur diyarigha chétishliq türlük kishilik hoquq mesililiri we zulumlarning xelq'arada da'imliq chong témigha aylinip kétishini “Kompartiyening we döletning muqimliqigha, xelq'aradiki nopuzigha we iqtisadiy hemkarliqning ongushluq qanat yéyishigha bekmu ziyanliq” dep qarighan. Shuning bilen xelq'aradiki bu xil paydisiz weziyetke taqabil turush üchün tashqi dunyadiki xelq'araliq bayanlarning “Qiyapitige tesir körsitish we uni özgertish” heqqide qarar élin'ghan. 2020-Yili noyabirda chaqirilghan memliketlik siyasiy meslihet kéngishining 43-nöwetlik söhbet yighinida siyasiy kéngesh re'isi wang yang “Dölitimizning kishilik hoquq témisidiki hékayilirini dawamliq éytish, éytqandimu buni yaxshilash asasida wayigha yetküzüp éytish, axirida bu hékayilerni dunyagha tarqitip xelq'arada bizning kishilik hoquq saheside qolgha keltürgen utuqlirimizni étirap qilishigha yol échish lazim” dep körsetken. 2020-Yilidiki 3-nöwetlik “Shinjang xizmiti munbiri” de yene bir qétim “Shinjang heqqidiki hékayilerni köp qatlam boyiche yaxshi bayan qilish, shinjangdiki ijtima'iy muqimliqni we shadimanliqni téximu keng da'iride kishilerge bildürüsh lazim” dep yolyoruq bergen. Bu heqte söz bolghanda albért jang mundaq dédi:

“Méning bilishimche shi jinping xitay hökümitining tashqi dunyagha qaritilghan teshwiqat pa'aliyetliri heqqide köp qétim söz qilghan. Shuning bilen birge xitay hökümitining xitay heqqidiki hékayilerni tétimliq sözlishi lazimliqini alahide tekitligen. Yene kélip ‍uning bu xil sözliri bashqa yughuri derijilik xitay ‍emeldarliri, partiye we hökümet rehberliri bilen bolghan yighinlardimu shinjang mesilisini chöridigen halda nishanliq otturigha qoyulghan we tekrarlan'ghan. Shunga shi jinpingning bu jaydiki zulumlargha rehberlik qiliwatqan bash inzhénér ikenlikige méning bashqa gumanim yoq. Emma bizning bayqishimizche u yene biz bayan qiliwatqan mushu teshwiqatlar we uchur opératsiyesiningmu bash qomandani hésablinidu. U da'im xitayning chet'elge qaratqan diplomatiye pa'aliyetliride qattiq qol we tajawuzkar shekildiki istratégiyeni qollinish terepdari bolup keldi. Bolupmu bu hal yaponiyege qaritilghan teshwiqat höjjetliride herqachan shundaq boldi. Bularda lükcheklerge xas bayan shekilliri köp qétim uchraydu.”

Ene shu xil “Aliy yolyoruq” larning yétekchiliki bolghanliqi üchün “Shinjang hékayilirini keng tarqitish” meqsitide xitay hökümiti ilmiy tetqiqat orunliri we idé'ologiye mu'essesisige köplep meblegh salghan. Bu jehette ichki qisimda “Döletlik tetqiqat témiliri” we “Yashlar qurulushi tetqiqat témisi” namida köpligen tetqiqat témiliri tesis qilin'ghan. Buning bilen amérika we bashqa gherb elliride doktorluq unwani alghan hemde özini “Men shinjangda tughulup chong bolghan” deydighan lyang jénggha oxshash bir türküm xitay ziyaliyliri bashlamchiliq bilen bu heqtiki nezeriyewi saheni “Béyitqan”, tashqi jehette bolsa ijtima'iy taratqularni nishan qilghan uchur urushi keng qanat yayghan.

“Shinjang heqqidiki töhmetlerni qet'iy inkar qilish lazim!”

Doklatta körsitilishiche, xitay hökümiti ötken ikki yilda zor küch bilen ewj aldurghan uchur urushida amérika bash nishan bolghan. Shu sewebtinmu bash shtabi amérika teweside bolghan dangliq ijtima'iy taratqulargha tesir körsitish birinchi wezipe bolup kelgen. Buningda ular qollan'ghan barliq urunushlarni aptorlar üch türlük qilip xulasiligen bolup “Qet'iy inkar qilish”, “Chalghitish” we “Tosqunluq peyda qilish” sheklide bayan qilin'ghan.

Bu jehette xitay hökümitining barliq diplomatiye xadimliri chet'eldiki “Düshmen küchler” meyli qandaq küchlük we ré'al bolghan delil-ispatlarni otturigha qoyushidin qet'iynezer bularning “Qet'iylik bilen inkar qilish” mewqeside bolghan. Shu sewebtinmu Uyghurlarning qirghin qiliniwatqanliqi heqqide shunche köp ispatlar otturigha tashlansimu ular buni yalghan'gha chiqirip “Amérika bashchiliqidiki düshmenlerning suyiqesti” dégendek qarashlarni köplep tarqatqan. Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi jaw lijyenning tiwéttér bétide “Shinjang heqqidiki xata uchurlar emeliyette mushu esirdiki eng chong yalghanchiliq. Bular Uyghurlarning bextiyar turmushigha töhmet qilghanliqtur” dégendek uchurlar köp qétim élan qilin'ghan.

Xitay diplomatliri aktip qollan'ghan “Chalghitish” taktikisida ular hedisila amérika we awstraliyening yéqinqi zaman tarixidiki yerlik xelqlerni “Qirip tashlash” qilmishini köplep “Pash qilip” qirghinchiliq qilishning yalghuz xitay hökümitigila xas ish emeslikini tekitligen. Emma bu döletlerning tarixtiki bu xataliqlarni alliqachan ashkara étirap qilghanliqi hemde buning üchün özlirini eyiblik hés qilidighanliqidek ré'alliq heqqide bir éghizmu söz qilmighan. Shuning bilen birge tarixtiki xataliq arqiliq bügünki jinayetni aqlashning tolimu rezillik bolidighanliqinimu bilmes boluwalghan. Buninggha qoshumche halda “Qelbi xitay kompartiyesige we xitay dölitige telpünidighan” bir türküm tortura sahibliri peyda bolup “Shinjangda héchqandaq zulum yoq” dégen idiyeni algha sürgen. Bu heqte söz bolghanda albért jang mundaq deydu: . “Méning qarishimche, 2019-yilidin buyan xitay hökümiti démokratik döletlerdiki erkin we ochuq bolghan boshluqtin, bolupmu ijtima'iy taratqular dunyasidin ghayet zor derijide paydilandi. Diqqet qilidighan bolsaq 2019-yilidin tartip xitayning nurghunlighan diplomatik xadimliri ijtima'iy taratqulardin, jümlidin tiwéttér, féysbok (yüzdidar) dégenlerge tizimlitip resmiy hésab échishqa bashlidi. Ularning bu sahediki köpligen ‍uchurliri, xitay hökümitining menpe'etige payda élip kélidighan bayanliri ularning ashu resmiy hésabat betliridin tarqitilishqa bashlidi. Ular yene buning bilenla toxtap qalmastin yene ammiwi alaqe shirketlirini yallap ashu uchurlarni yalliwélin'ghan kishilerning qoli arqiliq gherb dunyasidiki erkin, démokratik we ochuq bolghan tor dunyasida köplep tarqatti. Ularning bu uchurliri resmiy hésabat betlirige ige bolghan heqiqiy salahiyettiki xitay emeldarlirini menbe qilghanliqi üchün awamni qayil qilish we ishendürüshte zor rol ‍oynidi. Shuning bilen bir waqitta xitay hökümiti özlirige ziyanliq bolghan héchqandaq chet'el axbaratini xitay tewesige yéqin yolatmidi. Uchurgha bolghan kontrolluq we cheklimilik tüpeylidin uchur boshluqidiki menpe'etler shularning bolup ketti.”

Ene shu teriqide qisqighine ikki yildila xitay hökümiti arqa tirek bolghan bu uchur urushi közlen'gendinmu zor “Utuqlar” gha érishken. Buning bilen bu xil tesir körsitish xelq'aradiki köpligen sorunlarda Uyghur diyari heqqidiki xata we ziyanliq qararlarning élinishigha yol achqan.

Bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishimizda bolsun.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.