Xitayning Uyghurlargha qarshi uchur urushi: urunushlar we “Ünüm” ler (2)

Muxbirimiz eziz
2022.08.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xitayning Uyghurlargha qarshi uchur urushi: urunushlar we “Ünüm” ler (1)
Australian Strategic Policy Institute

Xitay hökümitining chégra halqighan zulumi nöwette köpligen sahede körülüwatqan bolup, buning bunche “Ongushluq” emelge éshishigha imkaniyet yaritip bergen eng chong amillarning biri hazirqi zaman pen-téxnikisi hésablinidu. Türlük uchurlar we axbaratlardin qarighanda tor dunyasida dawam qilghan bu mewhum opératsiye yéqinqi yillarda barghanséri zor kölem éliwatqanliqi melum. Shuningdek buningda asasliq qilip Uyghurlar heqqidiki jama'et pikirini chalghitish, pen-téxnika wasitiliri we ijtima'iy taratqularni wasite qilghan halda Uyghurlar heqqide köplep saxta uchurlarni dunyagha yéyip tashqi dunyaning Uyghurlar heqqidiki chüshenchisige tesir körsitishni eng muhim nishan qilip kéliwatqanliqi melum.

“Islam dunyasining sükütidiki xunükleshken Uyghur obrazi”

Albért jang (Albert Zhang) we tilla xoja (Tilla Hoja) aptorluqida élan qilin'ghan “Xitay kompartiyesining shinjanggha da'ir uchur opératsiyelirining tesirige baha” mawzuluq doklatta bayan qilinishiche, xitay hökümitining tashqi dunyagha qaritilghan “Uchur urushi” omumen Uyghurlar heqqidiki weziyette körülgen özgirishler bilen herqachan ong tanasip bolup kelgen. Bolupmu bularning her bir qétimliq yuqiri pellisi “3-Nöwetlik merkez shinjang xizmiti yighini”, amérika bashchiliqidiki gherb dunyasining kishilik hoquq mesiliside xitaygha jaza élan qilishi, amérika hökümitining Uyghurlar heqqidiki qanun layihelirini maqullishi, amérika armiyesining afghanistandin chékinip chiqishi qatarliq weqeler bilen mas qedemde otturigha chiqqan. Bolupmu bu jehette xitay hökümiti biwasite meblegh chiqirish arqiliq mangduruwatqan axbarat qanalliri ichide in'gliz tilidiki uchur yolliridin bashqa yene erebche, orduche, türkche qatarliq tillar arqiliq islam dunyasigha tarqitiliwatqan Uyghurlar heqqidiki teshwiqat uchurlirimu muhim salmaqni igiligen.

Bu jehette xitay hökümiti tarqitiwatqan “Uyghurlarning térrorluqi”, “Uyghurlarning zorawanliq herikiti”, islam ashqunluqining “Inaq jem'iyetke élip kéliwatqan ziyanliri” heqqidiki melumatlar yene xitay hökümitining diplomatiye jehettiki bésimliri bilen qoshulup islam dunyasi we musulmanlar alimide xitay hökümitini qollash, shuningdek Uyghurlargha bolghan hésdashliqning ornini nepret bilen toldurush, zörür bolghanda ashkara halda xitay hökümitini himaye qilishqa zémin hazirlighan. Buning bilen islam dunyasidiki hökümetlerning iqtisadiy jehettiki xitaygha bolghan béqindiliqini öz aldigha perdazlap sherhilishigimu bir muhim “Destek” hazirlan'ghan. Ene shu xil köp xil amillarning gireleshme rol oynishi tüpeylidin birleshken döletler teshkilati (b d t) gha oxshash dunyawi munberlerde islam dunyasi héchqandaq xijil bolmastin Uyghurlarning térrorchi we ashqun heriketlirini eyiblesh, xitay hökümitining Uyghurlarni basturushni yolluq qilip körsitish mezmunidiki bayanatigha qollap awaz bérish hadisisi köp qétim otturigha chiqqan. Bu heqte söz bolghanda doklat aptorliridin albért jang buningdiki köp qirliq amillar heqqide mundaq deydu.

“Bu doklatta biz alahide körsitip ötken bir nuqta ottura sherq yaki afriqidiki bir qisim döletlerning xitay hökümiti, shundaqla xitay kompartiyesining mushu xil teshwiqatigha egiship kétishide iqtisadiy amilning yégane amil emeslikini körsitip ötüsh boldi. Chünki qaraydighan bolsaq awstraliyening eng chong tashqi soda éksport nishani xitay. Emma hökümitimiz xitay kompartiyesining shinjangdiki siyasetlirini hemde buningdiki köpligen selbiy tereplerni otturigha qoyup xitayni eyiblewatmamdu? shunga biz bu doklatta mushu xildiki xitaygha paydiliq bayan sheklining Uyghurlargha qanchilik ziyan bolidighanliqigha, buning iqtisadtin bashqa sahe bilenmu alaqisi barliqigha qarap chiqtuq. Ottura sherq, afriqa we latin amérikisida uzun mezgil yiltiz tartqan gherbni düshmen körüsh chüshenchisi tüpeylidin bu jaylardiki xitay hökümitining shinjang teshwiqati asanla yéngi tupraqqa ige bolghan. Xitaymu ashu xil pewqul'adde chong muhittin paydilinip shinjang heqqidiki barliq eyibleshlerning gherb jahan'girliki yasap chiqqan oyun ikenliki, ularning mushu arqiliq özlirining irqchiliq we jahan'girlik bilen toyun'ghan meqsitige yetmekchi bolghanliqini tekitligen. Ene shundaq arqa körünüsh astida bu rayonlardiki döletler tézla xitay bilen bir septe turup gherbni eyibleshni talliwalghan. Elwette iqtisadiy amil bek muhim, emma ashu xildiki chüshenchilermu muhim rol oynighan”.

“Milyonlarche ‛shinjang‚ nami némidin bésharet béridu?”

Doklatta alahide sherhlen'gen bir nuqta xitay hökümiti shunche köp adem küchi we maliye küchi ajritish bedilige dawam qilduruwatqan “Uchur urushi” ning emeliy ünümi qandaq bolghanliqidur. Buningda aptorlar xitay hökümitige baghlinishliq ijtima'iy taratqu qollan'ghuchilar, hökümet emeldarliri, xelq'araliq axbarat wasitiliri we xelq'araliq shirketlerning ehwalini statistika qilish arqiliq xitay hökümitining xelq'arada Uyghurlar heqqidiki teswirni qandaq shekillendürüwatqanliqini bayan qilidu. Xitay hökümiti buningda inkar qilish, pikirni chalghitish we mewjut ré'alliqni ashkarilashqa tosqunluq qilishtin bashqa yene tor dunyasigha tesir körsitip uningdiki pikir yétekchilikini öz xahishigha mas halda burashnimu emelge ashurghan.

Aptorlarning éniqlap körüshiche, 2020-yili 1-yanwardin 2021-yili 1-yanwarghiche bolghan ariliqta xitay hökümiti bilen baghlinishliq ijtima'iy taratqu hésabatliri “Shinjang” sözini ishlitip turup feysbok (yüz didar) da 613 ming qétimdin artuq, tiwittérda yette milyon qétimgha yéqin uchur yollighan. Bu uchurlar in'glizche, xitayche, erebche, yaponche we bashqa tillarda yollan'ghan bolup, bularning mutleq köp qismi xitay axbarat wasitiliri we xitay diplomatlirining hésabatidin yollan'ghan. Shu qatarda “Shinjang dégen yaxshi makan” jümlisi eng köp qollinilghan sözler tizimlikide 8-orunda turidiken.

Bu xildiki biwasite namini atash mezmunidiki yazmilarmu oxshashla ghayet zor sanni teshkil qilidiken. Bu jehette xitay hökümitining yardimi bilen 500 minggha yéqin maqale élan qilin'ghan bolup, bularning köp qismi xitayche we in'glizche tillarda élan qilin'ghan. Aldinqi 20 xil tildiki maqalilerde birdek xitay hökümitining Uyghur diyaridiki siyasiti sherhlen'gen hemde xitay hökümitining ziyankeshlikke uchrighanliqi bayan qilin'ghan. Bu heqte söz bolghanda albért jang buningdiki bezi özgichilikler heqqide toxtilip ötti.

“Shundaq. Shinjang heqqidiki bayanlar herqaysi jaylardiki uchur qanallirida köp qétimlap tilgha élin'ghan. Emma biz asasliqi in'glizche tildiki ehwalni statistika qilip chiqtuq. Bashqa tillardiki ehwalni tetqiqatchilar xuddi mushu shekilde teqqaslap körse bolidu. Méning bu yerde démekchi bolghinim shuki, in'glizche til qollinilidighan muhitta, mesilen amérika yaki awstraliyede biz xitay hökümitining shinjang heqqide tarqatqan bu xildiki saxta teshwiqatlirigha yaki xata uchurlirigha ishinip ketmeymiz. Emma bashqa tillarda, bolupmu teywende mutleq köp qisim kishiler anglaydighan xitayche tilda, yene yaponche, tayland we türkche qatarliq bashqa asiya tilliridiki teshwiqatlarda tilgha élin'ghan ‛shinjang‚ nami toxtimastin shinjangning qandaq arambexsh makan ikenliki, bu jaydiki inaqliq we tinchliq, shuningdek bashqa köpligen ijabiy amillarni teshwiq qilip turidu. Bu bayanlar bu heqtiki munazire ehwalini emes, eksiche xitay hökümitining shinjang heqqidiki teshwiqatini yangritidu. Bu sadalar yangrawerse dunyaning oxshimaydighan bulungliridiki kishilerge jezmen tesir qilmay qalmaydu”.

“Biz buninggha qarshi néme qilalaymiz?”

Amérika tor boshluqida bu qeder ewj alghan uchur urushi heqqide söz qilish bilen birge buning yéqin kelgüsidiki tesirige qarap chiqishmu bu doklatta alahide orun alghan. Nöwette xitay hökümiti bilen baghlinishliq bolghan bu xil tor supiliri öchürülüsh yaki cheklinish dégendek tosqunluqqa duch kéliwatqan bolup, xitay hökümitining bu xil uchur urushida chet'ellerdiki muhajirlar topidin paydilinip chet'el siyasiy sahesidiki yuqiri derijilik emeldarlar qatlimigha tesir körsitishke urunuwatqanliqi köplep melum bolmaqtiken.

Xitay hökümitining resmiy téléwiziye qanalliridin bolghan “Merkiziy téléwiziye istansisi” ning 13-qanilida bu xildiki bayanlar heqqide mexsus programma ishlen'gen. Uningda ashkara halda “Shinjangning heqiqiy obrazini dunya xelqige qobul qildurush meqsitige yétish” tekitlen'gen. Shundaqla buning “Shinjangdiki muqimliq we tereqqiyatqa munasiwetlik chong mesile” ikenlikimu tilgha élin'ghan. Xitay muhajirlar ishxanisining mudiri chyu yu'enping bu heqtiki yolyoruqida amérika-xitay munasiwiti barghanséri yamanlishiwatqan hazirqi peytte “Chet'ellerdiki muhajirlar topini pa'al heriketke keltürüp ‛shinjangning xelq'aradiki obrazini eng yughuri sewiyege kötürüsh‚ning muhimliqi” tilgha élin'ghan. Bu ehwallarning hemmisi mahiyette xitayning bu sahediki urunushlirining bundin kéyin téximu pellige yüksilidighanliqidin bésharet iken. Bu heqte söz bolghanda albért jang bu xil ré'alliq aldida hökümetler, shexsler we kolléktipning pütünley ajizmu emeslikini, bu jehette yenila bezi xizmetlerni qilish mumkinlikini tilgha aldi. .

“Ene shu xil ré'alliqni közde tutup biz doklatta bezi tewsiyelerni otturigha qoyduq. Birinchidin, hökümetler jezmen ijtima'iy taratqu supiliri bilen, shuningdek bashqa jem'iyet-birleshmiler, muxbirlar we bashqa munasiwetlik shexsler bilen zich hemkarliq munasiwiti berpa qilip chiqishi, shu arqiliq shinjangdiki ré'alliqni pash qilishqa da'ir uchurlarni hembehirlishi we xitayning shinjang heqqidiki teshwiqatlarni wasite qilip turup tashqi dunyagha saxta we ziyanliq tesir peyda qilishigha cheklime qoyushi lazim. Ikkinchidin, ötken üch yilda biz izchil herqaysi hökümetlerge mushu xildiki saxta uchur tarqitishtiki bash menbening ijtima'iy taratqu supiliri ikenlikini dep kéliwatimiz. Shunga bu heqte jaza tedbirlirini alghan hökümetlermu munasip halda chare körüp mushu xildiki saxta uchurning tarqilishigha sorun hazirlap bériwatqan tor supilirighimu jaza bérishi kérek. Chünki menbe késip tashlansa u halda buning ziyankeshlikige uchraydighanlar aziyidu.”

Melum bolushiche, yéqinqi mezgillerdin buyan mushu xildiki doklatlarni teyyarlighuchilar izchil xitay hökümitining hujum nishanigha ayliniwatqan bolup, bumu nöwette ashu xildiki uchur urushining ayrilmas terkibi qismi, dep qaralmaqtiken. Albért jangmu shu qatarda özining yéngi hujum nishanliridin bolup qélish éhtimali barliqini chetke qaqmaydu. Emma buning heqiqetni pash qilish yolidiki tebi'iy hadise ikenliki tekitlesh bilen birge özining bu xil qorqutushlar bilen toxtap qalmaydighanliqini alahide tekitleydu. Biz uning bundin kéyinki izdinishliri we tetqiqatigha yéngi utuqlarni tilep ziyaritimizni ayaghlashturduq.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.