Уйғур диярида туғулған бир хитайниң хитай һөкүмитиниң райондики бастуруш сияситидин әндишиси

Мухбиримиз меһрибан
2019-09-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Мәлум базарниң кириш-чиқиш еғизидин өтишиватқан уйғурлар вә сақчи қалпиқи. 2019-Йили 31-май, хотән.
Мәлум базарниң кириш-чиқиш еғизидин өтишиватқан уйғурлар вә сақчи қалпиқи. 2019-Йили 31-май, хотән.
AFP

Йеқинда иҗтимаий таратқуларда өзини 50-йилларда уйғур дияриға йәрләштүрүлгән хитай көчмәнлириниң әвлади дәп тонуштурған бир хитай апторниң «хитайлар билән уйғурлар оттурисида шу қәдәр өчмәнлик барму?» сәрләвһәлик мақалиси елан қилинди. Мәзкур мақалидә нөвәттики һөкүмәтниң уйғурларға қарита йүргүзүватқан чекидин ашқан қаттиқ қол тәдбирлири тилға елинип, бу хил радикал сиясәтниң яман ақивитигә қарита апторниң әндишиси ипадиләнгән.

Твиттер қатарлиқ иҗтимаий таратқуларда уйғур дияри вәзийити һәққидә йоллиған учурлири билән тонулған, кишилик һоқуқ актиплиридин әркин азад әпәнди өткән һәптә твиттер торида уйғур диярида туғулуп, уйғурлар арисида өсүп чоң болған бир хитай пуқрасиниң «хитайлар билән уйғурлар оттурисида шу қәдәр өчмәнлик барму?» сәрләвһәлик мақалисини елан қилди.

Мәзкур мақалидә өзини 50-йилларда, хитай коммунист һөкүмити тәрипидин уйғур дияриға йәрләштүрүлгән хитай көчмәнлириниң әвлади дәп тонуштурған бир хитай аялниң хитай һөкүмитиниң, уйғурларға қарита йүргүзүватқан барғансери радикаллашқан қаттиқ қол тәдбирлиригә болған наразилиқи вә бу хил радикал сиясәтниң яман ақивитигә қарита әндишиси ипадиләнгән.

Әркин азад әпәндигә салам хәт шәклидә йезилған мақалидә, өзини «шинҗаңлиқ хәнзу» дәп тонуштурған бу хитай аял, хитай һөкүмитиниң радикал бастурушиға учрап, түркүм-түркүмләп лагерларға қамиливатқан уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләргә, өзигә охшаш бу земинда чоң болған бир хитайниң ярдәм беришкә амалсиз һаләттә болсиму, әмма өзи өсүп чоң болған бу земиндики уйғурларға һесдашлиқ қилидиғанлиқини ипадилигән.

Хәт мундақ башланған: «әркин әпәнди, мән һәр күни сиз твиттерға йоллиған хитайчә вә инглизчә учурлардин, юртумдики қериндашлиримниң әһвалини билишкә муйәссәр болуватимән. Әрәб елипбәсидә йезилған уйғурчә хәтләрни мән оқуялмаймән. Әмма тордики учурлардин түрмә вә әмгәк лагерлириға қамалған қериндашлиримниң әһвалини билип туруватимән. Уларниң һазир қандақ ечинишлиқ қисмәтләргә дучар болуватқанлиқини тәсәввур қилиш тәс әмәс. Һазир юртумда йүз бериватқан әһваллар һәққидики һәр қандақ бир хәвәрни аңлаш маңа шу қәдәр еғир азаблиқтур. Гәпни қәйәрдин башлашни билмәймән, әмәлийәттә уларға ярдәмму берилмәйдиған һаләттә туруватимиз. Лекин уларни һәр вақит әсләп туруватқинимни, уларниң бәхтсиз қисмитигә болған һесдашлиқимни ипадиләш арқилиқ, өзүмниң улар билән бир сәптә икәнликимни билдүрмәкчимән.»

Мақалә аптори йәнә өз хетидә, уйғур дияриниң бесивелинған земин икәнликини тәкитләп, хитай таратқулиридики уйғурлар һәққидики хәвәрләрниң бу земиндики мустәмликә һөкүмәтниң тәшвиқат хәвәрлири икәнликини тәкитләш билән биллә, аталмиш хитай саяһәтчилири йоллиған учурлардики «уйғурлар нахша-усул ойнап бәхтлик яшаватиду», «шинҗаңға барған саяһәтчиләр көпәйди», «уйғурлар хизмәткә орунлаштурулди, уйғурлар бай болди» дегәндәк ялған хәвәрләрниң өзини әң бизар қилидиған хәвәрләр икәнликини билдүргән.

У йәнә аталмиш саяһәтчиләрниң йолланмилирини көргәндики тәсиратини баян қилип: «мән аталмиш саяһәтчиләрниң юртумдики уйғурлар вә у йәрдики турмуш адити һәққидә торларға йоллиған усул ойнаватқан уйғурлар вә саяһәтчиләргә тамақ етиватқан қисқа син көрүнүшлирини, уйғурларниң көзлиридә ипадиләнгән амалсизлиқ вә саяһәтчиләргә болған бизарлиқ қарашлирини көргинимдә, мәндә юртумдики қериндашлиримниң маймунларға охшаш көргәзмә қилиниватқанлиқини көргәндәк азаблиқ туйғу пәйда болиду. Һалбуки, мән ана юртум дәп һесаблайдиған бу земинға илгири кәлгән мениң әҗдадлирим, ата-анилириму әйни чағда йәрлик уйғурлар нәзиридә басқунчилар дәп қаралғаниди» дегәндәк җүмлиләрни язған.

Мәзкур хәтни твиттер торида елан қилған әркин азад әпәнди радийомиз зияритини қобул қилип, мақалә апториниң бу хәтни тордин там атлап кириш усули билән бу йил 7-айниң ахири өзигә әвәтип елан қилишни тәләп қилғанлиқини, вә өзигә салам хәт шәклидә йезилған хәтни аридин икки ай өтүп, 9-айда твиттер торида елан қилғанлиқини билдүрди.

Хәттә: «хитайлар билән уйғурлар оттурисида шу қәдәр өчмәнлик барму?» дегән соалға җаваб бәргән бу хитай аял, аввал өзиниң уйғур диярида өсүп чоң болуш җәрянини әслимә қилип, балилиқ дәвридә уйғур балилири билән бирликтә оқуғанлиқи, уйғур қизлар билән бирликтә қешиға осма қоюп, қолиға хенә қойғанлиқини, бедә чөчүриси, тонур самсиси, кавап қатарлиқ уйғур таамлирини йәп, уйғурларниң муһәббитигә еришип чоң болғанлиқини билдүриду.

У йәнә һазир хәвәрләрдә тилға елиниватқан уйғурлар билән хитайлар арисидики қатмал вәзийәтниң әмәлийәттә хитай һөкүмитиниң радикал бастуруш сиясити пәйда қилғанлиқини тәкитләп, «5-июл үрүмчи вәқәси» мәзгилидә үрүмчидә өз көзи билән көргән әһвалларни әслимә қилип мундақ язиду; «кейин ‹5-июл үрүмчи вәқәси' йүз бәрди, әмма бүгүнгә қәдәр мәзкур вәқә һәққидә һөкүмәт тәрәп һечқандақ чүшәндүрүш бәрмиди. Вәқәни рабийә қадир башчилиқидики «үч хил күчләр» вә «радикал диний етиқад идийәси» ниң тәсиридә пиланланған топилаң дегәнни тәкитлиди. Әмма бу «үч хил күчләр» вә «диний радикал идийәдикиләр» зади немиләрни қилди? улар йәнә немә үчүн бундақ қилди? дегән мәсилиләргә һечким җаваб бәрмиди. ‹5-Июл вәқәси' йүз бәргән кечиси биз бундақ бир вәқәниң йүз бәргәнликидин хәвәрсиз һаләттә идуқ. Биз у кечиси һечқандақ бир сақчи аптомобилиниң қоғдиши болмиған һаләттә өткүзгән идуқ. Әтиси әтигән вәқәниң характери бекитилип, кишиләр өйидин талаға чиқалмайдиған вәзийәт шәкилләнди. Пуқралар һәр күни өйидә олтуруп телевизордики қайта-қайта тәкрарланған һөкүмәт хәвәрлирини көрүш билән чәкләнди. Көплигән хәвәрләр тәкрар бериләтти, бәзиләр бир-биригә зиддийәтлик иди, әйни чағдила мәндә вәқә һәққидә нурғун гуманлар қозғалған иди. Мәсилән һөкүмәт хәвәрлиридә вәқәниң «5-июл күни 50 җайда бирла вақитта топилаң йүз бәргәнликини, аталмиш топилаңчиларниң таш-кесәкләр арқилиқ пуқраларға һуҗум қилғанлиқи, қараңғу җайларға йошурунуп туруп, миқлиқ калтәкләр билән йол бойидики коча чирағлирини бузувәткәнлики, топилаңчиларниң зор көп қисминиң үрүмчи аһалиси икәнлики тәкитләнди. Әмма әйни чағда үрүмчидики чоң кочиларда бу хилдики таш-кесәкләр йоқ иди. Бу кесәкләрни бир кечидила кимләр әкелип қойди? кочини назарәт қилидиған сақчилар вә сақчи аптомобиллири немишқа буларни чарлап биләлмиди?7-июл күни кочиға чиққан хитай пуқралириниң қолидики охшаш калтәкләр нәдин кәлди? хитай пуқралири растинла уйғурларни өлтүрүшни мәқсәт қилип кочиға чиққанмиди? әйни чағда мән бу әһвалларни көргинимдә мәндә өз ана юртумни йоқитип қоюватқандәк туйғу пәйда болған иди.»

Радийомиз зияритини қобул қилған әркин азад әпәнди, өзиниң бу аялға охшаш уйғур диярида чоң болған бир түркүм хитайларниң хитайниң ички өлкилиридә уйғурларға охшашла иккинчи дәриҗилик пуқра муамилисигә учриғанлиқи үчүн, уйғурларға һесдашлиқ қилидиғанлиқини билдүрүп, хитай һөкүмити үстидин өзигә шикайәт қилғанлиқини билдүрди.

Әркин азад әпәндиниң қаришичә, уйғурлар арисида өсүп чоң болған өзини «шинҗаңлиқ» дәп тонуштурған хитайларниң икки хил әндишиси болуп, униң бири хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан радикал бастуруш сиясити сәвәблик өзлириниң ана юрти дәп һесаблайдиған уйғур дияриға қайтқинида уйғурларниң кәлгүсидә улардин өч елиши икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт