Бир нәпәр хитай пуқрасиниң хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики бастуруш сияситигә болған әндишиси (2)

Мухбиримиз меһрибан
2019-09-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әтрапи сим тикән билән чегриланған, көзитиш аппарати вә хитайниң қизил байриқи қоюлған мәлум бир орун. 2018-Йили 31-авғуст, пәйзиват.
Әтрапи сим тикән билән чегриланған, көзитиш аппарати вә хитайниң қизил байриқи қоюлған мәлум бир орун. 2018-Йили 31-авғуст, пәйзиват.
AP

«Хитайлар билән уйғурлар оттурисида шу қәдәр өчмәнлик мәвҗутму?» сәрләвһәлик мақалидә көчмән хитайларниң әвлади болған мәзкур хитай апторниң хитай һөкүмәт даирилириниң уйғурларға қаратқан чекидин ашқан бастуруш сияситиниң ақивитигә болған әндишиси вә наразилиқ туйғуси ипадә қилинған.

У мақалисидә хитай коммунист һакимийити уйғур дияриға һөкүмранлиқ қилғандин буян йәрлик уйғур мәдәнийитигә қарита йәкләш вә чәкләш сиясити йүргүзүп кәлгәнликини, һәтта кейинки йилларда уйғурларниң өзигә хас тили, өрүп-адити, диний етиқади вә миллий мәдәнийитигә қарита пүтүнләй хитайлаштуруш сияситини йүргүзүшкә башлиғанлиқини баян қилған.

У мақалисидә өзиниң кәчмишлирини баян қилиш арқилиқ мундақ дәйду: «бу йәрдә өсүп чоң болған көплигән хитай юртдашлиримға охшаш мәнму уйғурларниң чөчүрә, ләңмән, кавап, самса, полу қатарлиқ тамақлирини йәп чоң болдум. Шуңа һәр қетим юртумға қайтқинимда әң аввал ойлайдиғиним ашу өзгичә тәмлик йәрлик таамлардин һузурлиниш болиду. Әмма бизгә охшаш кичикидин шинҗаңда яшиған хитай балилириниң уйғурларниң тили, мәдәнийити вә диний етиқади һәққидә билидиғанлиримиз интайин аз. Бу хил миллий айримичилиқ үн-тинсиз һалда һәр бир хитай көчмән әвладиниң йүрикигә орнап кәткән. Шуңа бир тәрәпкә зәрбә берилгинидә бизгә охшаш йәнә бир тәрәптикиләрдә мәқсәтлик һалда өзимизни улардин айрип қараш туйғуси пәйда болиду. Әмма уйғурлар һәққидики хәвәрләргә диққәт қилишқа башлиғинимдин буян мән уларни қайтидин тонушқа интилдим. Мән һазир уйғурларниң ‹қутатғу билик' намлиқ классик пәлсәпәвий әсири билән уйғур таам мәдәнийити тонуштурулған «ләғмәндики карамәт» намлиқ икки китабниң хитайчә тәрҗимә нусхилирини оқушни башлидим. Һазир университетта оқуватқан мәзгиллиримдә қошна ятақтики бедә чөчүрүси етип мени биллә йейишкә тәклип қилған уйғур савақдашлиримниң сеймаси көз алдимға кәлди. Ашу қизлар һазир аманмиду? мән тамақ йегән уйғур ашпузуллири, у йәрдики уйғур ашпәзләр қәйәрдә дегән соаллар мени қийнайду.»

Мәзкур мақалидә даириләрниң уйғурларға қарита мәдәнийәт қирғинчилиқи елип бериш биләнла чәкләнмәстин, бәлки йәнә бу икки йил ичидә уйғурларни зор көләмдә тутқун қилип, уларни әң әқәллий тирикчилик йоллиридинму мәһрум қилғанлиқи оттуриға қоюлған.

У йеқинқи икки йилдин буян өзи билидиған уйғурларниң зор көп қисминиң тутқун қилинғанлиқи һәққидә тохтилип, мундақ дәп язиду: «мән билидиған хотәнлик бир уйғур ресторан хоҗайини бар иди. Бултур у өзиниң 200 дин артуқ херидари бар үндидар топини туюқсиз тақитивәтти. Униң илгири үндидар, QQ қатарлиқ торларға йолланған рәсимлири вә тамақ тизимликлириму тордин өчүрүлди. Мән билидиған бирқанчә үндидар топидики уйғурларниң исимлириниму һазир тапқили болмайду. Бултур үрүмчигә қайтқинимда кочида уйғурларни асасән учратмидим. Илгири өйимизниң йенидики уйғурлар тәрипидин ечилған йәрлик зиғир мейи, қича мейи сатидиған дуканларму тақилип кетипту.»

Мақалә аптори йәнә уйғурлар түркүм-түркүмләп тутқун қилинип лагерларға қамалған, лагерлар ичидики завутларда һәқсиз әмгәккә зорлиниватқан мәзгилдә хитай өлкилиридин түркүм-түркүмләп йөткәп келиниватқан хитай көчмәнлириниң уйғурларниң йәрлирини, өйлирини, иш пурсәтлирини игиләватқанлиқини тилға алиду.

У мундақ дәп язиду: «алдинқи һәптә шинҗаң иш беҗириш орниға берип, шинҗаңниң алаһидә йәрлик мәһсулатлирини сетивалдим. Шуни билдимки, бу йәрдә җәнубий уйғур районики наһийәләрниң йәрлик мәһсулатлири көргәзмә қилиниветипту. Биңтуән ширкәтлири ишлигән йәрлик мәһсулатларни сетиш миқдари худди җайларға чүшүрүлгән адәм тутуш бәлгилимисигә охшашла вәзипә қилип бәлгилинипту. Нурғунлиған уйғур деһқанлириниң тутқун қилинғанлиқи һазир һәммә адам билидиған ‹ашкара мәхпийәтлик'. Мушундақ шараитта бу хил йәрлик мәһсулатларни сетивалғиниңизда сиз өзиңизниму ашу тутқундикиләргә увал қиливатқандәк, ашу җинайәтләргә шерик болуватқандәк бир һессиятта сезидикәнсиз. Чүнки 2018-йили пүткүл дөләт миқясида зор көләмлик адәм көчүрүш долқуни қозғалди. Бу көчмәнләрниң көп қисми байлиқ топлаш үчүн шинҗаңға кәлгәнләрдур. Шуңа улар өзлириниң һаяти вә бу йәрдики начарлашқан муһит билән һесаблашмайду.»

Мәзкур мақалини тиветтирға йоллиған кишилик һоқуқ паалийәтчиси әркин азад әпәндиниң билдүрүшичә, там атлаш юмтали арқилиқ униң билән алақилишип сөһбәттә болғанлар арисида өзини уйғур дияриға йәрләшкән көчмән хитайларниң әвлади дәп қарайдиған бирқанчә нәпәр хитайму бар икән. Уларму хитай даирилириниң уйғурларни тутқун қилип, уларниң мәдәнийитини йоқитиш сияситигә наразилиқини билдүргән вә бу сиясәтниң яман ақивитигә болған әндишисини ортақлашқан икән.

Әркин азад әпәнди өзиниң хитайлар арқилиқ бир қисим учурларни игилигәнликини, йәни нурғунлиған уйғур тиҗарәтчиләрниң тутқун қилинип, мал-мүлкиниң тартивелинғанлиқи, уйғурларниң ресторан вә дуканлириниң йеңидин йөткәп келингән хитай көчмәнлиригә һәр хил намларда һөддигә бериливатқанлиқини билдүрди.

Юқириқи аваз улинишидин программиниң тәпсилатини аңлиғайсиләр.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт