Bir neper xitay puqrasining xitay hökümitining Uyghur diyaridiki basturush siyasitige bolghan endishisi (2)

Muxbirimiz méhriban
2019-09-18
Élxet
Pikir
Share
Print
Etrapi sim tiken bilen chégrilan'ghan, közitish apparati we xitayning qizil bayriqi qoyulghan melum bir orun. 2018-Yili 31-awghust, peyziwat.
Etrapi sim tiken bilen chégrilan'ghan, közitish apparati we xitayning qizil bayriqi qoyulghan melum bir orun. 2018-Yili 31-awghust, peyziwat.
AP

"Xitaylar bilen Uyghurlar otturisida shu qeder öchmenlik mewjutmu?" serlewhelik maqalide köchmen xitaylarning ewladi bolghan mezkur xitay aptorning xitay hökümet da'irilirining Uyghurlargha qaratqan chékidin ashqan basturush siyasitining aqiwitige bolghan endishisi we naraziliq tuyghusi ipade qilin'ghan.

U maqaliside xitay kommunist hakimiyiti Uyghur diyarigha hökümranliq qilghandin buyan yerlik Uyghur medeniyitige qarita yeklesh we cheklesh siyasiti yürgüzüp kelgenlikini, hetta kéyinki yillarda Uyghurlarning özige xas tili, örüp-aditi, diniy étiqadi we milliy medeniyitige qarita pütünley xitaylashturush siyasitini yürgüzüshke bashlighanliqini bayan qilghan.

U maqaliside özining kechmishlirini bayan qilish arqiliq mundaq deydu: "Bu yerde ösüp chong bolghan köpligen xitay yurtdashlirimgha oxshash menmu Uyghurlarning chöchüre, lengmen, kawap, samsa, polu qatarliq tamaqlirini yep chong boldum. Shunga her qétim yurtumgha qaytqinimda eng awwal oylaydighinim ashu özgiche temlik yerlik ta'amlardin huzurlinish bolidu. Emma bizge oxshash kichikidin shinjangda yashighan xitay balilirining Uyghurlarning tili, medeniyiti we diniy étiqadi heqqide bilidighanlirimiz intayin az. Bu xil milliy ayrimichiliq ün-tinsiz halda her bir xitay köchmen ewladining yürikige ornap ketken. Shunga bir terepke zerbe bérilginide bizge oxshash yene bir tereptikilerde meqsetlik halda özimizni ulardin ayrip qarash tuyghusi peyda bolidu. Emma Uyghurlar heqqidiki xewerlerge diqqet qilishqa bashlighinimdin buyan men ularni qaytidin tonushqa intildim. Men hazir Uyghurlarning 'qutatghu bilik' namliq klassik pelsepewiy esiri bilen Uyghur ta'am medeniyiti tonushturulghan "Leghmendiki karamet" namliq ikki kitabning xitayche terjime nusxilirini oqushni bashlidim. Hazir uniwérsitétta oquwatqan mezgillirimde qoshna yataqtiki béde chöchürüsi étip méni bille yéyishke teklip qilghan Uyghur sawaqdashlirimning séymasi köz aldimgha keldi. Ashu qizlar hazir amanmidu? men tamaq yégen Uyghur ashpuzulliri, u yerdiki Uyghur ashpezler qeyerde dégen so'allar méni qiynaydu."

Mezkur maqalide da'irilerning Uyghurlargha qarita medeniyet qirghinchiliqi élip bérish bilenla cheklenmestin, belki yene bu ikki yil ichide Uyghurlarni zor kölemde tutqun qilip, ularni eng eqelliy tirikchilik yolliridinmu mehrum qilghanliqi otturigha qoyulghan.

U yéqinqi ikki yildin buyan özi bilidighan Uyghurlarning zor köp qismining tutqun qilin'ghanliqi heqqide toxtilip, mundaq dep yazidu: "Men bilidighan xotenlik bir Uyghur réstoran xojayini bar idi. Bultur u özining 200 din artuq xéridari bar ündidar topini tuyuqsiz taqitiwetti. Uning ilgiri ündidar, QQ qatarliq torlargha yollan'ghan resimliri we tamaq tizimliklirimu tordin öchürüldi. Men bilidighan birqanche ündidar topidiki Uyghurlarning isimlirinimu hazir tapqili bolmaydu. Bultur ürümchige qaytqinimda kochida Uyghurlarni asasen uchratmidim. Ilgiri öyimizning yénidiki Uyghurlar teripidin échilghan yerlik zighir méyi, qicha méyi satidighan dukanlarmu taqilip kétiptu."

Maqale aptori yene Uyghurlar türküm-türkümlep tutqun qilinip lagérlargha qamalghan, lagérlar ichidiki zawutlarda heqsiz emgekke zorliniwatqan mezgilde xitay ölkiliridin türküm-türkümlep yötkep kéliniwatqan xitay köchmenlirining Uyghurlarning yerlirini, öylirini, ish pursetlirini igilewatqanliqini tilgha alidu.

U mundaq dep yazidu: "Aldinqi hepte shinjang ish béjirish ornigha bérip, shinjangning alahide yerlik mehsulatlirini sétiwaldim. Shuni bildimki, bu yerde jenubiy Uyghur rayoniki nahiyelerning yerlik mehsulatliri körgezme qiliniwétiptu. Bingtu'en shirketliri ishligen yerlik mehsulatlarni sétish miqdari xuddi jaylargha chüshürülgen adem tutush belgilimisige oxshashla wezipe qilip belgiliniptu. Nurghunlighan Uyghur déhqanlirining tutqun qilin'ghanliqi hazir hemme adam bilidighan 'ashkara mexpiyetlik'. Mushundaq shara'itta bu xil yerlik mehsulatlarni sétiwalghiningizda siz özingiznimu ashu tutqundikilerge uwal qiliwatqandek, ashu jinayetlerge shérik boluwatqandek bir héssiyatta sézidikensiz. Chünki 2018-yili pütkül dölet miqyasida zor kölemlik adem köchürüsh dolquni qozghaldi. Bu köchmenlerning köp qismi bayliq toplash üchün shinjanggha kelgenlerdur. Shunga ular özlirining hayati we bu yerdiki nacharlashqan muhit bilen hésablashmaydu."

Mezkur maqalini tiwéttirgha yollighan kishilik hoquq pa'aliyetchisi erkin azad ependining bildürüshiche, tam atlash yumtali arqiliq uning bilen alaqiliship söhbette bolghanlar arisida özini Uyghur diyarigha yerleshken köchmen xitaylarning ewladi dep qaraydighan birqanche neper xitaymu bar iken. Ularmu xitay da'irilirining Uyghurlarni tutqun qilip, ularning medeniyitini yoqitish siyasitige naraziliqini bildürgen we bu siyasetning yaman aqiwitige bolghan endishisini ortaqlashqan iken.

Erkin azad ependi özining xitaylar arqiliq bir qisim uchurlarni igiligenlikini, yeni nurghunlighan Uyghur tijaretchilerning tutqun qilinip, mal-mülkining tartiwélin'ghanliqi, Uyghurlarning réstoran we dukanlirining yéngidin yötkep kélin'gen xitay köchmenlirige her xil namlarda höddige bériliwatqanliqini bildürdi.

Yuqiriqi awaz ulinishidin programmining tepsilatini anglighaysiler.

Toluq bet