Мутәхәссисләр: “хитай ирқий қирғинчилиқни йошуруш үчүн хәлқараниң диққитини ғәззәгә бурашқа урунмақта”

Вашингтондин мухбиримиз уйғар тәйярлиди
2024.02.25
pelestin-xitay-bayraq-bala 2014-Йили 18-июл җүмә күни, пәләстин байриқини көтүргән ирақлиқ бир бала пәләстинниң бейҗиңдики баш әлчиханисиниң сиртидики ғәззә һава һуҗумиға қарши намайишта чимлиқта меңиватқан көрүнүш. 2014-Йили 18-июл. Бейҗиң.
AP

 Бир қисим хитай мутәхәссислири вә дипломатийә әмәлдарлириниң ғәззә билән уйғур районини селиштуруп муназирә  қилиши вә өзиниң уйғурларға қаратқан сияситини махтап көккә көтүрүши, бир қисим уйғур вә чәт әллик мутәхәссисләрниң диққитини қозғимақта. Улар, бу хитайниң уйғур елидики ирқи қирғинчилиқни йошуруш үчүн, хәлқараниң диққитини ғәззә мәсилисигә бурашқа урунуватқанлиқиниң ипадиси, дәп қаримақта.

Американиң “һәптилик хәвәрләр” (Newsweek) гезитидә елан қилинған мәхсус мақалидә, хитайниң бир қисим мутәхәссислири вә дипломатийә әмәлдарлириниң ғәззә билән уйғур районини селиштуруп, бейҗиңниң уйғур райониға қаратқан сияситиниң уйғурларни асас қилған йәрлик мусулманларға тәрәққият пурсити елип кәлгәнликини; ғәрб дөләтлири билән исраилийәниң ғәззәгә тутқан сияситиниң бузғунчилиқ вә вәйранчилиқ елип кәлгәнликини илгири сүргән.

Ундақта, хитай мутәхәссислири билән дипломатийә әмәлдарлири немә үчүн ғәззә билән уйғур районини селиштуруп муназирә  қилиду? 

Түркийә һаҗәттәпә университетиниң дотсенти доктор әркин әкрәм бу соалимизға мундақ җаваб бәрди: “бу хитай коммунист һөкүмитиниң әрәб-ислам дунясиға яхши көрүнүш вә өзиниң шәрқий түркистандики җинайи қилмишлирини, йәни уйғурларға қаратқан ирқи қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайитини ақлашқа урунуватқанлиқини көрситип бериду.”

Хәлқарада тонулған америкалиқ оттура шәрқ мутәхәссиси, доктор җәймис дорси (James M. Dorsey) Өзиниң бу һәқтики мақалисини “медиюм” тори (medium.com) Да елан қилған. У мақалисидә мундақ дәп язған:

“хитай һөкүмитиниң уйғурларни контрол қилиши техиму күчәйгән, исламни қайтидин шәкилләндүрүши, йәни исламни хитайчилаштурушниң сүрити техиму тезләшкән. Хитайниң интернет ториға болған қаттиқ контроллуқи йәниму күчәйгән әһвал астида, хитайда йәһудийларға қарши күчлүк инкаслар вә пикирләр күнсери көпийиватиду.” 

Җу җең қатарлиқ хитайниң иҗтимаий таратқу чолпанлири, “йәһудийларниң дегинигә һәргиз ишәнмәң” намлиқ синлиқ учурларни тарқатқан. Йеқиндин буян, хитайда бу хил шәкилдики йәһудийларға қарши пикирләр күнсери көпәйгән.

Хитайниң уйғур елида йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайәтлири һелиһәм давам қиливатқан бир вақитта, немә үчүн хитай иҗтимаий таратқулирида йәһудийларға қарши пикир еқими шунчә көпийип кетиду?

Америкадики сиясий анализчи, доктор андерс кор (Anders Corr) бу һәқтә җиддий инкас қайтурди. Униң қаришичә, ғәззә билән уйғур районини селиштуруп муназирә  қилиш, шундақла хитайда йәһудийларға қарши пикир еқиминиң көпийиши, әмәлийәттә хитайниң гио-сиясити билән зич мунасивәтлик икән.

Хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси ваң винбиң фәйсбукта һәмбәһирлигән сүрәт
Хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси ваң винбиң фәйсбукта һәмбәһирлигән сүрәт
Facebook/@Wang Wenbing

У, мундақ деди: “буларниң сәвәби шуки, буни хитайниң нөвәттики гио-сиясити билән мунасивәтлик дейишкә болиду. Гио-сиясий нуқтидин ейтқанда, хитайниң бу сиясити дуня миқясида тосуш сиясити ролини ойнайду. Шуңа хитай иҗтимаий таратқулирида исраилийәгә қарши пикирләргә йол қуюватиду. Иран, хитай тәшкиллигән барлиқ хәлқаралиқ тәшкилатлириниң әзаси болуп кәлмәктә вә изчил һалда хитайни қоллап кәлмәктә. Йәни иран ‛алтун кесәк дөләтлири‚ (BRICS), ‛бир бәлбағ бир йол‚ қурулушиниң әзаси болуш сүпити билән хитайни қоллап кәлмәктә. Әлвәттә, хамас билән иранниң йеқин мунасивити бар. Шуңа бу йәрдики асасий динамика шуки, хитайниң контроллуқи астидики иҗтимаий таратқулар тәрәп тутмақта, йәни хәлқара таратқулар мунбиридә исраилийәгә қарши туруп, ғәззәни қолллимақта.”

Германийәдики уйғуршунас доктор руни стенберг (Rune Stenberg) ниң қаришичә, бир қисим хитай мутәхәссислири вә дипломатийә әмәлдарлири ғәззә билән уйғур районини селиштуруши тоғра әмәс икән. У, мундақ деди: “ғәззә билән шинҗаңни, йәни шәрқий түркистанни селиштуруши бәк хата. Ғәззәдә болуватқанларни дуня көрүватиду. Лекин шәрқий түркистанда болуватқанларниң һәммисини дуня көрәлмәйду. Бир тәрәптин, ғәззә билән шәрқий түркистанни селиштуруш арқилиқ, хитай өзиниң җинайитини етирап қиливатиду. Бу селиштуруш хитайға бала елип келиду .”

Исраилийәниң хитай тәтқиқатиға мәркәзләшкән ақиллар амбири - “сигнал” (SIGNAL)  ниң иҗраийә мудири кәрис вит (Carice Witte) хитайдики йәһудийларға қарши пикирләрниң көпийиши һәққидә көз қаршини мундақ ипадилигән: “әгәр хитай йәһудийларға қарши пикирләрниң көпийишигә йол қоюшниң хәтәрлик вә еғир мәсилә икәнликини һес қилса иди, тәкшүргүчилирини ишқа селип уни аллиқачан тохтатқан болатти. Буниңға һөкүмәтниң кәңчилик қиливатқанлиқи яки көз юмуватқанлиқини ениқ көрүвалғили болиду.”

Ундақта, хитай һөкүмити немә үчүн буни билип туруп, хитай мутәхәссислири вә дипломатик әмәлдарлириниң ғәззә билән уйғур районини селиштурушиға вә хитай иҗтимаий таратқулирида йәһудийларға қарши пикир еқиминиң көпийишигә көз юмуватиду?

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқат мәркизиниң директори, доктор һенрик шаҗевски   (Henryk Szadziewski) бу соалимизға җаваб берип мундақ деди: 

“әлвәттә, хитай йәр шарида, болупму оттура шәрқтә болуватқан бу киризислардин пайдилинип, уйғур районидики бастуруш сияситини ақлаватиду. Хитай һөкүмити бу хил һәрикәтләрни бурунму қилған. Бу, хитай һөкүмити үчүн өзиниң сияситиниң тоғра икәнликини, ғәрб дөләтлириниң сияситиниң бузғунчилиқ елип келидиғанлиқини давраң селишниң яхши бир пурсити. Улар өзлириниң уйғур елидики бастуруш сияситини ‛иҗабий‚ көрситип, ялған қияпәткә киривалди. Һалбуки, бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссарлиқи хитай һөкүмитиниң уйғур районидики сияситини тәкшүрүп чиқип, хуласә чиқирип болди. Йәни б д т хитай һөкүмитиниң  уйғур районида ‛инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүргән болуши мумкинлики‚ ни оттуриға қойди.”  

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.