Хитайниң вирус дәвагәрлики вә лагерлардики вирус вәһимиси (2)

Мухбиримиз әзиз
2020-03-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати асия ишлири директори софий ричардсон ханимниң «хитайниң б д т ниң уйғур елини тәкшүрүшини тосуш баһанилири аҗиз» намлиқ мақалиси. 2020-Йили 25-март.
Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати асия ишлири директори софий ричардсон ханимниң «хитайниң б д т ниң уйғур елини тәкшүрүшини тосуш баһанилири аҗиз» намлиқ мақалиси. 2020-Йили 25-март.
hrw.org

Америка билән хитай оттурисидики дипломатик мунасивәттә вирус мәсилисини чөридигән бәзи сүркилишләр әвҗ еливатқанда хитайниң америкадики баш әлчиси сүй тйәнкәй америкадики әң даңлиқ HBO телевизийәсиниң мухбири җонасанниң мәхсус зияритини қобул қилди. Зиярәттә сүй тйәнкәй хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси җав лиҗйәнниң «вирусниң мәнбәсини американиң һәрбий тәҗрибиханисидин издәш лазим,» дегән сөзлирини «алҗиғанлиқ» қа чиқирип инкар қилғандин кейин, вирус дәсләп тарқалған мәзгилләрдики алдини елишқа мунасивәтлик бир қатар мәсилиләр, мухбирларниң ғайиб болуп кетиши һәмдә бәзиләрниң еғир чәклимиләргә учриши қатарлиқ мәсилиләр тоғрисида сөз болди.

Таҗсиман вирусниң адәмләр коллектип һалда топлашқан җайларда адәмдин адәмгә тарқаш шәклидә әң тез ямрайдиғанлиқи бу қетимқи вирус вабасида көп қетим испатланған аммиви саватлардин болуп қалған иди. Болупму уйғур дияридики милйонлиған кишиләр қамалған лагерлардики һәр бир камерға йигирмә-оттуздин адәмниң қамалғанлиқи, йәнә келип бу җайларниң теббий әслиһәлири вә тазилиқ шараитиниң интайин начар икәнлики шаһитларниң баянлиридин көп қетим мәлум болған иди. Хитай өлкилиридики бир қисим түрмиләргә таҗсиман вирусниң тарқилишқа башлиғанлиқи һәққидә хәвәрләрниң оттуриға чиқиши билән лагерлардики тутқунларниң бу қетимқи вабаға қандақ тақабил туруши һәрқайси саһәниң әндишә қилидиған нуқтилиридин болуп қалди. Бу қетимқи зиярәттиму мухбир җонасан бу мәсилини бир муһим тема сүпитидә оттуриға қойди. Болупму мухбир «шинҗаңдики нәччә йүзмиңлиған мусулман қамалған йиғивелиш лагерлирида таҗсиман вирусниң алдини елишқа даир қандақ тәдбирләрни қолландиңлар?» дәп сориғанда сүй тйәнкәй бирдинла позитсийәсини өзгәртти.

Сүй тйәнкәй мухбирға у җайларда һечқандақ йиғивелиш лагери мәвҗут әмәсликини, әксичә униң «кәспий тәрбийәләш мәктәплири» икәнликини, бу мәркәзләрдики курсантларниң һәммисиниңла оқуш пүттүрүп чиқип кәткәнлики вә йеңи хизмәт орунлириға ишқа чүшкәнликини, гәрчә уйғур диярида таҗсиман вирус билән юқумланған бир қисим бимарларниң барлиқи пакит болсиму, уларниң әһвали башқа хитай өлкилиригә қариғанда яхши икәнликини билдүрди.

Әмма мухбир җонасан униңға қайтуруп соал қоюп: «сиз у җайларда лагер мәвҗут әмәс, дәватисиз. Әмма бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) вә башқа хәлқаралиқ сорунларда уйғур, қазақ қатарлиқ мусулманларниң лагерларға қамалғанлиқи ейтиливатиду. Сизниңчә, бу җайларда өз ирадисигә хилап һалда қамалған мусулманлар йоқму?» дәп сориғанда сүй тйәнкәй кона муқамда гәп йорғилитип: «һәммила дөләттә қанунға хилаплиқ қилған һәмдә террорлуқниң тәсиригә учриған кишиләр болиду. Бундақ кишиләр қанун бойичә бир яқлиқ қилиниши лазим,» дегәндә мухбир уйғур дияридики лагер тутқунлириниң улардин пүтүнләй пәрқлиқ болған инсанлар икәнликини тәкитлиди.

Әмма сүй тйәнкәй бу кишиләрниң башқилардин һечқандақ пәрқи йоқлуқини, террорлуқниң алдини елишта бирәр милләтниң нишан қилинмайдиғанлиқини билдүргәндә мухбир униң гепини бөлүп: «бу гепиңизгә һәммәйлән қошулиду. Әмма бу лагердики нәччә милйон киши һечқандақ җинайити йоқ әһвалда сотму қилинмастин йетиватиду,» деди. Сүй тйәнкәй толиму һәйран болған қияпәттә «сиз бир милйон дегән бу санни нәдин таптиңиз?» дәп сориди. Мухбир бу санниң б д т вә башқа сорунларда мухбирлар, паалийәтчиләр вә дипломатларниң түрлүк маддий испатлар, җүмлидин сүний һәмраһ сүрәтлири вә һөкүмәт һөҗҗәтлири асасида оттуриға қойған пикирләр икәнликини ейтқанда сүй тйәнкәй хели көп сандики чәтәл дипломатлири вә мухбирлириниң шуниңдәк бир қисим мусулман әллиридин кәлгән вәкилләрниң уйғур диярида зиярәттә болғанлиқини тәкитләп: «сиз немишқа ашу кишиләрниң немиләрни дегәнликини аңлап бақмайсиз?» дәп соал қойди.

Җонасан буниңға җавабән у зиярәт вә екискурсийәләрниң алдин орунлаштурулған нуқтиларни көздин кәчүрүш болғанлиқини, бу зиярәтчиләрниң көзитиш мунари вә төмүр дәрвазилири болған лагерларға беришиға йол қоюлмиғанлиқини ейтип: «сиз у җайларни ‹кәспий тәрбийәләш мәктипи' дәватисиз. Әмма бу мәктәпләрдики кишиләр террорчилар әмәс,» дегәндә сүй тйәнкәй буниңға қошулидиғанлиқини билдүрүп: «улар террорчи әмәс, әмма террорлуқниң тәсиригә учриған һәмдә кейинчә террорлуқ билән шуғуллиниш еһтималлиқи бар кишиләр. Улар бу мәктәпләрдә һүнәр-кәсип вә қанун өгиниду,» деди. Мухбир лагер тутқунлириниң өз ирадисигә қарши һалда қамаққа елинған кишиләр икәнликини һәмдә уларниң җисманий вә роһий қийнақларға дуч келидиғанлиқи һәққидә лагер шаһидлириниң гуваһлиқ бәргәнликини ейтқанда сүй тйәнкәй униң биртәрәплимә вә ялған учурларға ишинип қалғанлиқини ейтти. Җонасан буниңға җавабән өзиниң һечқандақ биртәрәплимә хәвәрләрни асас қилмиғанлиқи, өзиниң пәқәт ашу лагерлардин чиққан шаһитларниң ейтқан сөзлиридин нәқил алғанлиқини ейтти. Шундақла бу хилдики зиярәткә һәрқачан хитай әмәлдарлириниң «һәмраһ» болуп қистурулувалидиғанлиқини, хитай әмәлдарлирисиз бир зиярәтниң мумкин болмайдиғанлиқини ейтти.

Әмма сүй тйәнкәй хитай территорийәсидики зиярәттә хитай әмәлдарлириниң болмаслиқини әқилгә уйғун әмәс, дәп көрсәтти һәмдә һәрқандақ мухбирниң шу җайдики қанунларға риайә қилған һалда зиярәткә барса болидиғанлиқини, бу җәһәттә һечқандақ чәклимә йоқлуқини, мухбирларниң «бир қисим яман ғәрәзлик» ахбаратларға ишинип қалмаслиқи лазимлиқини ейтқанда мухбир җонасан «сиз америкада халиған җайни америка әмәлдарлириниң һәмраһлиқисиз зиярәт қилалайсизғу? мән сизгә өзүм тоқуп чиққан һекайини әмәс, ашу шаһитларниң ахбаратқа сөзлигәнлирини дәп бериватимән. Сизниңчә, сүний й һәмраһтин тартилған лагерлар һәққидики сүрәтләрму ялғанму? мәсчитләрниң чеқип ташланғанлиқиму ялғанму?» дәп соал қойди.

Әмма сүй тйәнкәй йәнила уйғур диярида адәм бешиға тоғра келидиған мәсчитләрниң дуня бойичә әң алдинқи орунда туридиғанлиқини тәкитлигәндә мухбир униңдин «имам асим» вә «имам җәфәр садиқ» мазарлириниң чеқиветилгәнликини, буларниң немә үчүн йоқ қиливетилгәнликини сориди. Әмма сүй тйәнкәй булар чеқилмиди, деди. Шундақла чәтәл мухбирлириниң уйғур дияриға халиғанчә берип тәкшүрүп беқишиға йол очуқ икәнликини тәкитлиди. Мухбир буниңға қарита «ундақта, силәр хәлқарадики мустәқил көзәткүчиләрниң шинҗаңға берип хитайлар ‹һәмраһ' болмиған һалда тәкшүрүштә болушиға йол қояламсиләр?» дәп сориғанда сүй тйәнкәй: «бизниң б д т дики хизмәтчилиримиз һазир мушу ишқа меңиватиду,» деди.

Мухбир һазир ташқи дунядики кишиләрниң лагерлардики милйонлиған мәһбуслар, уларниң қаранчуқсиз қеливатқан пәрзәнтлири һәққидә әндишә қиливатқанлиқини тәкитләп бу әһвалниң һазирму давам қиливатқанлиқини, әмма америка мухбирлириниң түрлүк чәклимиләр түпәйлидин уйғур дияриға баралмайватқанлиқини ейтқанда сүй тйәнкәй бу йолниң очуқ икәнликини тәкитләп, илгирики кона тәшвиқатлирини йәнә башлиди.

HBO Қанилиниң сүй тйәнкәй билән қилған сөһбити елан қилинғандин кейин һәр саһәниң күчлүк тәнқидигә дуч кәлди. Болупму сүй тйәнкәйниң хитайдәк бир чоң дөләтниң баш әлчиси туруқлуқ шунчә көп дәлил-испатлар билән дәлилләнгән мәсчитләрниң чеқилиши вә лагерлар һәққидики пакитларни инкар қилиши, чәтәл мухбирлириниң уйғур дияридики паалийитиниң қанчилик зор тосқунлуққа учрайдиғанлиқи һәққидә шунчә көп испатлар мәлум болған болсиму буларни ялғанға чиқириши ғәрб дунясиниң хитай һөкүмити һәққидики чүшәнчилирини йәнә бир қетим йеңилиди. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай бөлүминиң директори софи ричардсон бу һәқтә обзор елан қилип, сүй тйәнкәйниң көзини парқиритип туруп ялған сөзлигәнликини әйиблиди.

У бу һәқтики зияритимиз җәрянида уйғур диярида зади немиләрниң болуватқанлиқи ташқи дунядин намәлум қеливатқан әһвалда шу җайдики әһвалларни баштин кәчүргүчиләрниң баянлирини буниңға дәлил қилишқа болидиғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

«Худди биз көргәндәк у зиярәттә сүй тйәнкәй бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң мушу хилдики зиярәтләр үчүн зөрүр болмиған орунсиз тосқунлуқларни пәйда қиливатқанлиқи һәққидә шикайәт қилди. Бу пүтүнләй асассиз шикайәт. Бу тосқунлуқларни хитай һөкүмитиниң ғәрәзлик һалда пәйда қиливатқанлиқи бизгә бәш қолдәк айдиң. ‹Иштанға чиққан көңүлгә тайин' дегәндәк кишилик һоқуқ җәһәттики дәпсәндичилик қилмишлириға шерик дөләтләр һәрқачан өз чависиниң читқа йейилмаслиқи үчүн ташқи дунядин келидиған тәкшүргүчиләрни чәкләшниң койиға чүшиду. Буни һәммә киши билиду. Дәл шу сәвәбтин б д т ниң кишилик һоқуқ алий кеңиши бу хил киризисларға биваситә тәкшүрүш арқилиқ инкас билдүрүш имкани болмиғанда шу район сиртидики кишиләрдин испат алиду. Шималий корейә вә роһинга мусулманлириниң әһвали шундақ болди. Шуңлашқа шинҗаңдики мусулманларниң әһвалиниму мушу тәриқидә тәкшүрүшкә мәҗбур болди һәмдә лагер шаһидлириниң баянлирини рәтләп чиқти. Бу испатлар топланғандин кейин уларниң тоғрилиқ вә ишәнчлик дәриҗиси турғузуп чиқилди һәмдә барғансери еғирлаватқан, бизни толиму һәйрәттә қалдуруватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң һәқиқий әһвали ашкарилинишқа башлиди.»

Мәлум болушичә, нөвәттә уйғур дияридики таҗсиман вирусниң әһвали, болупму униң лагерлардики тарқилиш әһвали учур мәнбәлириниң бәкла чәклик болуши түпәйлидин техичә намәлум һалда турмақта икән. Әмма буниң лагерлар үчүн нөвәттә әң чоң тәһдит болуватқанлиқи барғансери көплигән кишиләрни әндишигә салмақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт