Хитай ваксинаси түркийәгә йетип кәлди

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2020-12-30
Share
Хитай ваксинаси түркийәгә йетип кәлди Ишчилар есенбога айродромида хитайниң синовак таҗсиман вируси (COVID-19) ваксиниси қачиланған сандуқни чүшүрмәктә. 2020-Йили 30-декабир, әнқәрә, түркийә.
REUTERS

28-Декабир күни түркийәгә келиши мөлчәрләнгән хитай ваксинаси бейҗиңда юқумлуқ әһвалиниң еғирлишиши сәвәблик кичиккән иди.

29-Декабир түркийә сәһийә министири фәһраттин коҗа тивиттерда елан қилған баянатида, тунҗи түркүм хитай ваксинасиниң түркийәгә қарап йолға чиққанлиқини, 30-декабир әнқәрәгә йетип күлидиғанлиқи ейтти. Ваксина түркийә кәлгәндин кийин икки һәптилик ваксинани тәкшүрүш җәряни башлинидикән.

Түркийәниң икки һәптилик тәкшүрүш җәрянидин кийин, ваксинани урушқа рухсәт бериш яки бәрмәслики қарар қилинидикән. Һазирғичә хитай ваксинасиниң 3-басқуч килиникалиқ синиқи хитай ваксинаси синақ қилиниватқан үч дөләтниң һеч биридә толуқ аяғлашмиған. 3-Басқучлуқ килиникилиқ синақ нәтиҗилири хитай ваксина ширкити тәрипидин илмий журналларда елан қилинмиған.

Хитай ваксина ширкитиниң мунасивәтлик илмий тәтқиқат нәтиҗилирини һәмбәһирлимәслики, хитай ваксинаси синақ қилиниватқан дөләтләрдә синақ нәтиҗилириниң елан қилинмаслиқи түркийәдә ваксина һәққидә әндишиниң күчийишигә вә түрлүк соалларниң туғулушиға сәвәб болмақта. 3-Басқучлуқ килиникалиқ синақ илип бериливатқан хитайдин башқа үч дөләт ичидә түркийә 3-басқуч оттура мәзгиллик ваксина синақ нәтиҗисини елан қилған тунҗи дөләт болуп, түркийәниң елан қилған синақ нәтиҗиси нурғун талаш-тартишқа сәвәб болмақта.

Түркийәдә 1322 киши қатнашқан килиникалиқ синақ нәтиҗиси 29 юқумланғучи үстидин еришилгән мәлумат бойичә һесабланған. Түрк ахбарат васитилиридә пикрини баян қилған мутәхәссисләрниң қаришичә, түркийә елан қилған 3-басқуч оттура мәзгиллик килиникалиқ синақ нәтиҗилири мунасивәтлик өлчәмләргә хилап һалда хуласилигән болуп, илмий тәтқиқат саһәси тәрипидин қобул қилинмиған.

"сөзчи" гезитиниң даңлиқ истон язғучиси исмаил саймаз тәрипидин йезилған "хитай ваксинаси үчүн 1322 киши йетәрликму?" намлиқ обзорда, биразилийәниң һечқандақ сәвәб көрсәтмәстин синақ нәтиҗисини елан қилишни икки қетим кечиктүргәнликини, түркийәниң елан қилған ваксина синақ нәтиҗилириниң мунасивәтлик өлчәмләргә хилап икәнликини тәкитләп, кишиләргә төвәндикидәк соал қойған:

"түркийә хитай ваксинаси синақ қилинған үч дөләтниң ичидә синақ нәтиҗисини мөһләттин бурун елан қилған бирдинбир дөләт. Бу нәтиҗә қанчилик ишәнчлик? қанчилик илмий?"

Коломбийә университетиниң теббий пәнләр тәтқиқатчиси доктор мәмәт имин әпәндим хитай ваксинасиниң бихәтәр вә ишәнчиликликигә қарита сориған соалимизға җаваб берип мундақ деди: "хитай ваксинаси түркийәдә сиясий кризисқа айланмақта. Вабаниң хитайдин тарқап пүтүн дуняда тәһдит яритиватқини һәммимизгә мәлум. Хитай һөкүмитиниң ялған яки бихәтәр болмиған ваксинани дуняға тарқитип, өзиниң образини техиму хунүкләштүрүш мәқсити йоқ дәп қараймән. Бу нуқтидин қариғанда, улар амал бар бихәтәр вә үнүмлүк ваксина ишләп чиқирип өзиниң йоқитиватқан образини қайтурувелиш билән бирликтә иқтисадий җәһәттин пайда қазинишқа тиришиши мумкин. Улар имканийитиң йитишичә бихәтәр вә үнүмлүк ваксина ишләп чиқиришқа тиришқан болсиму, бирақ бу санлиқ мәлуматларниң мәхпийәтлики, йәни уларниң илип бериватқан тәҗрибиләрниң башқа дөләтләр билән ортақлашмайдиған яки синақ җәряни вә нәтиҗисини илмий йосунда доклат қилип, хәлқарадики кәсипдашлар билән ортақлашмайдиған адити болғанлиқи үчүн, хитай ваксинасиниң үнүми вә бихәтәрликигә нисбәтән мустәқил бир нәрсә йоқ. Һәммиси хитай һөкүмити өзлири елан қилған санлиқ мәлуматлар, бу нуқтидин инсанларда буниңға нисбәтән ишәнмәслик вә гуман билән қараш мәсилиси еғир.

Ваксина бихәтәр болупла қалмастин үнүмлүк болушиму керәк. Ваксина һәм бихәтәр болуши һәм үнүмлүк болуши керәк. Бу икки нуқтидин илип ейтқанда, хитай ваксиналирида күчлүк испат йоқ."

Исмаил саймаз "хитай ваксиниси үчүн 1322 киши йетәрликму?" намлиқ обзорида йәнә түркийәниң нөвәттики ваксина сияситини тәнқидләп мундақ дегән:

"биразилийәдә вә һиндонезийәдә тәтқиқат ениқ әмәс, хитай җимҗит. Таллаш қалмиди, 1322 бимарниң сан-сипириға қарап хитайдин ваксина импорт қилинди. Түркийә херидари болған ваксинаниң тәҗрибиханисиға айланди."

Буниңдин бурун хәлқ демократик партийәсиниң милләт вәкили гаро пайланниң сәһийә министирлиқиниң ваксина хамчотини ашуруп, германийниң Pfizer-BioNTech ваксинисини һәқсиз әмләшни тәләп қилип сунған лайиһиси ақ партийә вә милләтчи һәрикәт партийисиниң қарши билән ташлиши билән рәт қилинғаниди.

Қирим хәвәр агентлиқидин журналист өмәр җиһад кая әпәндим түркийә җамаитиниң хитай ваксинасиға болған позитсийиси һәққидә тохтилип мундақ деди: "түркийәниң хитай ваксинасини таллиғанлиқи сиясий сәвәбләр билән мунасивәтлик дәп ойлаймән. Германийниң ваксинаси билән мунасивәтлик йеңи келишимнамә имзаланди. Германийниң ваксинасиниң иҗадкари онур шаһин бир түрк алим. Бу бизгә нисбәтән һәм иптихарлиқ иш һәм җәмийәтниң қайғулирини азайтишта үнүми болатти. Мунасивәтлик иҗтимаий тәтқиқатлар җәмийәттә хитай ваксинасиға йетәрлик ишәнчниң шәкилләнмәйватқанлиқини көрситип бәрди. Лекин инсанлар мәҗбур. Бу җәһәттин германийә ваксинаси яхши таллаш болатти дәп ойлаймән. Дунядики хитай вә русийәгә охшаш диктатор һөкүмәтләрниң коруна вабасини сиясий мәқсәтлири үчүн қоллиниватқанлиқини билимиз. Инсанлар тәҗрибә буюми сүпитидә ишлитиливатиду."

Зияритимизниң давамида доктор мәмәт имин әпәндим түркийәдики уйғурларниң таллаш мумкинчилики болса амал бар хитай ваксинасини таллимаслиқ керәкликини тәкитләп мундақ деди: "түркийәдики қериндашларға таллаш пурсити болуп қалса амал бар хитай ваксинасини урғузмаслиқни тәвсийә қилимән. Чүнки биринчидин, бихәтәрлик җәһәттики санлиқ мәлумати ениқ әмәс. Иккинчиси, үнүми ениқ әмәс. Үчинчиси, бизниң давайимиз хитай һөкүмити билән мунасивәтлик болғачқа, хитайниң маллирини байқут қилиш вә чәкләш һәрбир уйғурниң вәзиписи дәп қараймән."

Хитай вә түркийә мунасивәтлириниң йеқинлишишиға әгишип түркийәдики чоң қурулуш вә чоң түрләрниң һөддигәрлик һоқуқи хитай ширкәтлиригә сетиливатқан вә хитай билән һәмкарлишиш күнсери күчийиватқан болуп, көзәткүчиләр вә түркийәдики уйғур җәмийәтлири түркийә вә хитай оттурисидики сиясий йеқинлиқтин қаттиқ әндишиләнмәктә.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт