Xitay waksinasi türkiyege yétip keldi

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2020-12-30
Share
Xitay waksinasi türkiyege yétip keldi Ishchilar ésénboga ayrodromida xitayning sinowak tajsiman wirusi (COVID-19) waksinisi qachilan'ghan sanduqni chüshürmekte. 2020-Yili 30-dékabir, enqere, türkiye.
REUTERS

28-Dékabir küni türkiyege kélishi mölcherlen'gen xitay waksinasi béyjingda yuqumluq ehwalining éghirlishishi seweblik kichikken idi.

29-Dékabir türkiye sehiye ministiri fehrattin koja tiwittérda élan qilghan bayanatida, tunji türküm xitay waksinasining türkiyege qarap yolgha chiqqanliqini, 30-dékabir enqerege yétip külidighanliqi éytti. Waksina türkiye kelgendin kiyin ikki heptilik waksinani tekshürüsh jeryani bashlinidiken.

Türkiyening ikki heptilik tekshürüsh jeryanidin kiyin, waksinani urushqa ruxset bérish yaki bermesliki qarar qilinidiken. Hazirghiche xitay waksinasining 3-basquch kilinikaliq siniqi xitay waksinasi sinaq qiliniwatqan üch döletning héch biride toluq ayaghlashmighan. 3-Basquchluq kilinikiliq sinaq netijiliri xitay waksina shirkiti teripidin ilmiy zhurnallarda élan qilinmighan.

Xitay waksina shirkitining munasiwetlik ilmiy tetqiqat netijilirini hembehirlimesliki, xitay waksinasi sinaq qiliniwatqan döletlerde sinaq netijilirining élan qilinmasliqi türkiyede waksina heqqide endishining küchiyishige we türlük so'allarning tughulushigha seweb bolmaqta. 3-Basquchluq kilinikaliq sinaq ilip bériliwatqan xitaydin bashqa üch dölet ichide türkiye 3-basquch ottura mezgillik waksina sinaq netijisini élan qilghan tunji dölet bolup, türkiyening élan qilghan sinaq netijisi nurghun talash-tartishqa seweb bolmaqta.

Türkiyede 1322 kishi qatnashqan kilinikaliq sinaq netijisi 29 yuqumlan'ghuchi üstidin érishilgen melumat boyiche hésablan'ghan. Türk axbarat wasitiliride pikrini bayan qilghan mutexessislerning qarishiche, türkiye élan qilghan 3-basquch ottura mezgillik kilinikaliq sinaq netijiliri munasiwetlik ölchemlerge xilap halda xulasiligen bolup, ilmiy tetqiqat sahesi teripidin qobul qilinmighan.

"Sözchi" gézitining dangliq iston yazghuchisi isma'il saymaz teripidin yézilghan "Xitay waksinasi üchün 1322 kishi yéterlikmu?" namliq obzorda, biraziliyening héchqandaq seweb körsetmestin sinaq netijisini élan qilishni ikki qétim kéchiktürgenlikini, türkiyening élan qilghan waksina sinaq netijilirining munasiwetlik ölchemlerge xilap ikenlikini tekitlep, kishilerge töwendikidek so'al qoyghan:

"Türkiye xitay waksinasi sinaq qilin'ghan üch döletning ichide sinaq netijisini möhlettin burun élan qilghan birdinbir dölet. Bu netije qanchilik ishenchlik? qanchilik ilmiy?"

Kolombiye uniwérsitétining tébbiy penler tetqiqatchisi doktor memet imin ependim xitay waksinasining bixeter we ishenchiliklikige qarita sorighan so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: "Xitay waksinasi türkiyede siyasiy krizisqa aylanmaqta. Wabaning xitaydin tarqap pütün dunyada tehdit yaritiwatqini hemmimizge melum. Xitay hökümitining yalghan yaki bixeter bolmighan waksinani dunyagha tarqitip, özining obrazini téximu xunükleshtürüsh meqsiti yoq dep qaraymen. Bu nuqtidin qarighanda, ular amal bar bixeter we ünümlük waksina ishlep chiqirip özining yoqitiwatqan obrazini qayturuwélish bilen birlikte iqtisadiy jehettin payda qazinishqa tirishishi mumkin. Ular imkaniyiting yitishiche bixeter we ünümlük waksina ishlep chiqirishqa tirishqan bolsimu, biraq bu sanliq melumatlarning mexpiyetliki, yeni ularning ilip bériwatqan tejribilerning bashqa döletler bilen ortaqlashmaydighan yaki sinaq jeryani we netijisini ilmiy yosunda doklat qilip, xelq'aradiki kesipdashlar bilen ortaqlashmaydighan aditi bolghanliqi üchün, xitay waksinasining ünümi we bixeterlikige nisbeten musteqil bir nerse yoq. Hemmisi xitay hökümiti özliri élan qilghan sanliq melumatlar, bu nuqtidin insanlarda buninggha nisbeten ishenmeslik we guman bilen qarash mesilisi éghir.

Waksina bixeter bolupla qalmastin ünümlük bolushimu kérek. Waksina hem bixeter bolushi hem ünümlük bolushi kérek. Bu ikki nuqtidin ilip éytqanda, xitay waksinalirida küchlük ispat yoq."

Isma'il saymaz "Xitay waksinisi üchün 1322 kishi yéterlikmu?" namliq obzorida yene türkiyening nöwettiki waksina siyasitini tenqidlep mundaq dégen:

"Biraziliyede we hindonéziyede tetqiqat éniq emes, xitay jimjit. Tallash qalmidi, 1322 bimarning san-sipirigha qarap xitaydin waksina import qilindi. Türkiye xéridari bolghan waksinaning tejribixanisigha aylandi."

Buningdin burun xelq démokratik partiyesining millet wekili garo paylanning sehiye ministirliqining waksina xamchotini ashurup, gérmaniyning Pfizer-BioNTech waksinisini heqsiz emleshni telep qilip sun'ghan layihisi aq partiye we milletchi heriket partiyisining qarshi bilen tashlishi bilen ret qilin'ghanidi.

Qirim xewer agéntliqidin zhurnalist ömer jihad kaya ependim türkiye jama'itining xitay waksinasigha bolghan pozitsiyisi heqqide toxtilip mundaq dédi: "Türkiyening xitay waksinasini tallighanliqi siyasiy sewebler bilen munasiwetlik dep oylaymen. Gérmaniyning waksinasi bilen munasiwetlik yéngi kélishimname imzalandi. Gérmaniyning waksinasining ijadkari onur shahin bir türk alim. Bu bizge nisbeten hem iptixarliq ish hem jem'iyetning qayghulirini azaytishta ünümi bolatti. Munasiwetlik ijtima'iy tetqiqatlar jem'iyette xitay waksinasigha yéterlik ishenchning shekillenmeywatqanliqini körsitip berdi. Lékin insanlar mejbur. Bu jehettin gérmaniye waksinasi yaxshi tallash bolatti dep oylaymen. Dunyadiki xitay we rusiyege oxshash diktator hökümetlerning koruna wabasini siyasiy meqsetliri üchün qolliniwatqanliqini bilimiz. Insanlar tejribe buyumi süpitide ishlitiliwatidu."

Ziyaritimizning dawamida doktor memet imin ependim türkiyediki Uyghurlarning tallash mumkinchiliki bolsa amal bar xitay waksinasini tallimasliq kéreklikini tekitlep mundaq dédi: "Türkiyediki qérindashlargha tallash pursiti bolup qalsa amal bar xitay waksinasini urghuzmasliqni tewsiye qilimen. Chünki birinchidin, bixeterlik jehettiki sanliq melumati éniq emes. Ikkinchisi, ünümi éniq emes. Üchinchisi, bizning dawayimiz xitay hökümiti bilen munasiwetlik bolghachqa, xitayning mallirini bayqut qilish we cheklesh herbir Uyghurning wezipisi dep qaraymen."

Xitay we türkiye munasiwetlirining yéqinlishishigha egiship türkiyediki chong qurulush we chong türlerning höddigerlik hoquqi xitay shirketlirige sétiliwatqan we xitay bilen hemkarlishish künséri küchiyiwatqan bolup, közetküchiler we türkiyediki Uyghur jem'iyetliri türkiye we xitay otturisidiki siyasiy yéqinliqtin qattiq endishilenmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet