Исраилийәдики хитай язғучиниң қәлимидә тутқундики уйғур шаири, доктор абләт абдурешит бәрқи вә уйғур вәзийити

Мухбиримиз меһрибан
2020-09-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Тутқундики  шаир шинҗаң маарип институтиниң дотсенти абләт абдурешит бәрқи әпәнди.
Тутқундики шаир шинҗаң маарип институтиниң дотсенти абләт абдурешит бәрқи әпәнди.
Tang danhong teminligen

Исраилийәдики хитай язғучи таң дәнхоң ханим тибәтләр һәққидики язмилири билән тонулған хитай язғучилириниң бири. 28-Авғуст күни униң тутқундики уйғур шаири, шинҗаң маарип институтиниң дотсенти доктор абләт абдурешит бәрқи һәққидә хитай тилида йезилған «тарим, бир уйғурниң һекайиси» намлиқ мақалиси инглиз тилиға тәрҗимә қилинип, «лос-анҗелис китабларға баһа мунбири» дә елан қилинди вә диққәт қозғиди.

Таң дәнхоң ханим мақалисидә шинҗаң маарип институтиниң дотсенти абләт абдурешит бәрқиниң 2014-йилдин 2016-йилғичә исраилийә хайфа университетида һазирқи заман уйғур әдәбияти бойичә 2 йиллиқ тәтқиқат билән шуғулланғанлиқи, үрүмчигә қайтқандин кейин униң 2017-йили 2-айда тутқун қилинғанлиқи һәққидә хәвәр аңлиғанлиқини, өзиниң униң қисмитигә толиму ечинғанлиқини баян қилған. Аптор йәнә абләт абдурешит бәрқиниң хитайда уйғурлар учраватқан тәңсизликләр әкс әттүрүлгән бир қисим шеирлирини нәқил кәлтүрүп, бу шеирларда әкс әткән идийәләр һәққидә өз қарашлирини оттуриға қойған. У йәнә оқурмәнләрни абләт абдурушит бәрқигә охшаш уйғур илим адәмлириниң тутқун қилиниши вә шундақла уйғурларниң пүткүл милләт гәвдиси бойичә бастуруливатқанлиқидәк еғир вәзийәткә диққәт қилишқа үндигән.

Таң дәнхоң ханим 2-сентәбир күни зияритимизни қобул қилип, мәзкур мақалиниң йезилиш сәвәби вә мақалә арқилиқ йәтмәкчи болған мәқсити тоғрилиқ тохталди.

Таң дәнхоң ханимниң билдүрүшичә, униң абләт абдурешит бәрқи үчүн йезилған «тарим, бир уйғурниң һекайиси» намлиқ мақалисиниң хитайчә нусхиси 2019-йили2-айда «хитай сифирлиқ вақти» торида елан қилинған.

Таң данхоң ханим әйни чағда өзиниң бу мақалиси сәвәблик хитай лагерида тутқунда туруватқан доктор абләт абдурешит бәрқигә хәтәр йетишидин әнсирәп, бу мақалисини елан қилишни кечиктүргәнликини билдүрди.

Әмма у кейинчә өзиниң мәзкур мақалини елан қилиш арқилиқ хитайда «тарим» тәхәллусида тонулған бу уйғур шаириниң из-дерикини қилиш, униң үчүн һәқни сөлигәндила андин униңға ярдәм бәргили болиду дәп қариғанлиқи үчүн, бу мақалисини елан қилған икән.

Униң билдүрүшичә, у башқиларниң тонуштуруши билән 2014-йилдин 2016-йилғичә исраилийә хайфа университетиниң профессори нимрод баранович (нимрод барановитч) ниң йетәкчиликидә тәтқиқат елип бериватқан шинҗаң маарип институтиниң дотсенти абләт абдурешит бәрқи билән тонушушқан вә кейинчә униң билән йеқин достлуқ орнатқан.

Таң дәнхоң ханимниң баян қилишичә, шаир, тәтқиқатчи абләт абдурешит бәрқи хитайлардин пүтүнләй пәрқлиқ болған, йәни ғәрбликләргә охшайдиған чирай-турққа игә уйғур икән. Әмма абләт абдурешит өзи билидиған чәтәлләрдики уйғур паалийәтчилиридин пәрқлиқ икән. Йәни у уйғур мәсилиси һәққидики сөһбәт-муназириләрдә хитай һөкүмитиниң уйғур сияситигә қарита йәнила мәлум үмидтә икәнликини ипадиләйдиған, сөзлиридә хитай бирликини тәкитләп туридиған, еғир бесиқ, өз пикир қаришини баян қилишта еһтиятчан, коллектип паалийәтләрдә сүрәткә чүшүп хатирә қалдурушни халимайдиған, өзи учрашқан кишиләр билән мәлум арилиқ сақлайдиған характергә игә болуп, бу тәрәплири униңда алаһидә тәсир қалдурған икән.

Әмма мушундақ болушиға қаримай, абләт абдурешит бәрқиниң 2016-йили исраилийәдики 2 йиллиқ тәқиқатини тамамлап үрүмчигә қайтип кәткәнлики, 2017-йили 2-айда тутқун қилинип лагерға қамалғанлиқи таң дәнхоң ханимни қаттиқ ечиндурған.

Таң дәнхоң ханим бу һәқтә тохтилип, мундақ деди: «әйни чағда мән абләт абдуришит бәрқиниң исраилийәдики мәзгилидә немә үчүн уйғур мәсилидики сөһбәтләрдә шу қәдәр еһтиятчан позитсийәдә болушиниң әмәлийәттә өз бихәтәрликидин әнсирәш сәвәбидин болғанлиқини у тутқун қилинғандин кейин техиму ениқ чүшәндим. Хитай һөкүмитиниң абләт абдуришит бәрқигә охшаш хитайниң сияситигә үмид бағлайдиған, шу қәдәр мөтидил зиялиларниму тутқун қилишидин уларниң уйғурларни һәр вақит дүшмән көрүп, уларни ассимилиятсийә қилиш, һәтта уларни йоқитиш нишани қилғанлиқини чүшинивалғили болиду. Мән буни илгири тибәттә узун йил ишлигән мәзгилимдики тәҗрибилиримдин һес қилған болсам, чәт әлләрдә яшиған бу йилларда техиму илгириләп тонудум.»

Таң дәнхоң ханимниң қаришичә, исраилийәдәк йәһудийлар топлашқан бир дөләттә пүткүл милләт бойичә ирқий қирғинчилиққа учраватқан уйғурларниң вәзийитини аңлитиш интайин муһим икән.

Таң дәнхоң ханимдин униң мақалиси инглиз тилиға тәрҗимә қилинип елан қилинғандин кейин, исраилийәдә қандақ инкас қозғиғанлиқини соридуқ.

У соалимизға җаваб берип, бу мақалә арқилиқ исраилийә қатарлиқ дөләтләрдә тутқундики уйғур билим адәмлири вә уйғур вәзийитигә диққәт қозғашни мәқсәт қилғанлиқини билдүрди.

Униң қаришичә, һазирға қәдәр исраилийәдә гәрчә уйғурлар вәзийити һәққидики тонуш ғәрб дөләтлиригә селиштурғанда йәнила йетәрлик болмисиму, әмма йеқинқи бирқанчә йилдин буян уйғурларниң лагерларға қамилиш вәзийити һәққидики хәвәр-мақалиләрниң исраилийә таратқулирида барғанчә көпийиши, уларниң уйғур вәзийитигә болған тонуши вә исраилийәдики тәшкилатларниң уйғур вәзийити һәққидики паалийәтлириниң көпийишигә йол ачидикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт