Xitayning reqemlik yuqiri téxnikiliq seplimilirining Uyghurlargha yürgüzüwatqan medeniyet qirghinchiliqidiki yoshurun roli

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2024.03.01
qurban-niyaz-xitay-tili-mektep-1.jpg Uyghur diyarida tunjilardin bolup “Dölet tili” namidiki xitay tilida oqutush mektipi achqan, uchturpan nahiyesining imamlirim yézisiliq qurban niyaz.
Social Media

Xitay hökümitining yuqiri téxnikiliq nazaret sistémisida chiray tonush téxnikisigha oxshash bir yürüsh yumtal (yumshaq détal) liri Uyghurlar we bashqa türkiy tilliq xelqlerge qaritilghan irqiy qirghinchiliqta aktip rol oynap kéliwatqanidi. Wahalenki, nöwette xitay hakimiyitining Uyghurlarni xitaylashturush we éritip tügitish herikitidimu reqemlik yuqiri téxnika yumtallirini omumlashturushqa urunuwatqanliqi ashkara bolmaqta.

Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyining ezasi, uchturpan nahiyesi imamlirim yézisidiki “Dölet tili mektipi” ning mudiri qurban niyaz yéqinqi yillarda Uyghur ösmürlirini xitaylashturushta aktipliq bilen ülge yaritip kéliwatqan kishilerning biri. Yéqinda uning Uyghur élining chet-yaqa rayonliridiki yéza-qishlaqlirighiche reqemlik xitay tili öginish yumtalini omumlashturush hemde shu arqiliq xitay tilini Uyghurlar arisida omumlashturushning yéngi teklip-pikirlirini otturigha qoyghanliqi yene bir qétim xitay axbaratidin keng yer élishqa bashlidi. Xitay bashqurushidiki “Shinjang géziti” ning 26-féwral künidiki xewirige asaslan'ghanda, reqemlik xitay tili öginish yumtali 2023-yili “Shinjang uniwérsitéti” ning kompyutér, pen-téxnika instituti bilen qurban niyazning ortaq hemkarliqi netijiside wujudqa chiqqan. Jümlidin ikki terepning hemkarliqining mehsuli bolghan bu eqliy iqtidarliq öginish yumtali resmiy ishqa kirishtürülgendin kéyin, hazirghiche Uyghur rayonidiki 870 minggha yéqin déhqan we charwichi uni qollinishqa tizimgha aldurghan.

Uchturpan nahiyesining imamlirim yézisiliq qurban niyaz achqan “Dölet tili” namidiki xitay tilida oqutush mektipi oqughuchiliri.
Uchturpan nahiyesining imamlirim yézisiliq qurban niyaz achqan “Dölet tili” namidiki xitay tilida oqutush mektipi oqughuchiliri.
Social Media

Shiwéytsariye döletlik télékom shirkitining bulut téxnika meslihetchisi abdushükür abduréshitning qarishiche, bu xildiki eqliy iqtidarliq öginish yumtali körünüshte xitay tili öginidighan eqliy iqtidarliq wasite hésablinidu. Emma mahiyette mezkur yumtal yene uni ishletküchilerning xitay tili öginish rayini sinash we ularni nazaret qilish iqtidarinimu hazirlighan bolushi éhtimalgha tolimu yéqin. U radiyomizning ziyaritini qobul qilghanda bu heqtiki qarashlirini biz bilen ortaqlashti.

Halbuki mezkur xewerde éytilishiche, qurban niyaz reqemlik téxnikidin paydilinip xitay til-yéziqini yaxshi ögen'gende, xitay bolmighan milletlerning kelgüsi hayat-istiqbalining téximu parlaq bolidighanliqini teshebbus qilghan. Türkiyediki Uyghur akadémiyesi wexpining re'isi, türkologiye penliri doktori meghpiret kamal radiyomiz arqiliq bu heqtiki pikrini anglarmenler bilen ortaqlashti. Meghpiret kamal xanimning qarishiche, Uyghurlargha xas til-yéziq, medeniyet, örp-adet we ma'arip sahesi éghir buzghunchiliq we cheklimige uchrap, Uyghurlarning medeniyet qirghinchiliqigha duch kelgenliki tenqid qiliniwatqan peytte, qurban niyazdek qirghinchiliqqa yantayaq bolghuchilarning meydan'gha chiqiwatqanliqi heqiqetenmu kishini ghezeplendüridighan ishlardin hésablinidu.

Uchturpan nahiyesining imamlirim yézisiliq qurban niyaz achqan “Dölet tili” namidiki xitay tilida oqutush mektipi oqughuchiliri.
Uchturpan nahiyesining imamlirim yézisiliq qurban niyaz achqan “Dölet tili” namidiki xitay tilida oqutush mektipi oqughuchiliri.
Social Media

Shübhisizki, xitay hakimiyiti yéqinqi yillardin buyan, “Jungxu'a milliti ortaq éngini berpa qilish” sho'ari astida Uyghurlarni mejburiy assimilyatsiye qilishtek qebih nishanlirini ishqa ashurushta adem küchidin bashqa yene reqemlik téxnikidin ünümlük paydilinip kéliwatqanidi. Abdushükür abduréshit ependining qarishiche, xitay da'iriliri yuqiri téxnikiliq teqib we nazaret arqiliq Uyghurlarning söz we ish herikitini közitish hemde kontrol qilishta, shuningdek özlirining Uyghur élide yürgüzüwatqan basturush siyasetlirini emeliyleshtürüshte izchil türde köp xil téxnikiliq wasite we usullarni qollinip kelgen.

Abdushükür abduréshit ependining qarishiche, xitay da'irilirining bu xildiki reqemlik kontrolluqni qollinishi buning bilenla cheklinip qalghini yoq. Yéqinqi yillardin buyan ular Uyghur élidila emes, belki chet ellerde yashawatqan Uyghurlarnimu reqemlik téxnikidin paydilinip nazaretke élishqa urunup kéliwatqanliqi melum.

Amérikadiki siyasiy közetküchi ilshat hesen ependi buni “Yéngi ehwal emes” dep qaraydu. Uning pikriche, xitay hakimiyiti izchil türde “Öz göshini öz yéghida qorush” tek kona usulni qollinip kéliwatqan bolup, herqachan qurban niyazdeklerning teshebbuslirini teshwiq qilip, özlirining Uyghurlarni basturushtek meqset-nishanlirini ishqa ashurushqa xizmet qildurup kelmekte.

Shiwéytsariyede yashawatqan abdushükür abduréshit ependi ziyaritimizning axirida chet ellerdiki Uyghurlarningmu yuqiri téxnikiliq yumtallarni qollinish we ishlitishte intayin segek bolushini eskertti. Shuningdek bu heqte diqqet qilishqa tégishlik nuqtilar heqqidiki bezi teklip-pikirlirini anglarmenler bilen ortaqlashti.

Mutexessislerning bildürüshiche, xitay hakimiyiti bir tereptin intérnét, sün'iy eqil we reqemlik téxnika wasitilerni qollansa, yene bir tereptin qurban niyazdek xitay teshwiqatida aktip rol oynighuchi “Yan tayaqchi” lardin paydilinish arqiliq özlirining Uyghurlarni assimilyatsiye qilip tügitish qedimini tézlitishni dawam qildurup kelmekte.

Nöwette, xitay hakimiyitining “Kishilerning qelbini xitay éngigha mujessem qilish, yéngi kishilerni terbiyelesh” dégendek teshwiqat-yolyoruqliri Uyghur élide keng da'iride élip bériliwatqanliqi melum.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.