Әй вейвей: «‹мәдәнийәтләр пәрқи' һечқачан қәбиһ җинайәтләрни ақлиялмайду!»

Мухбиримиз әзиз
2020-01-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әй вейвей сот мәһкимисиниң сиртида мухбирларниң соаллириға җаваб бәрмәктә. 2012-Йили 27-сентәбир, бейҗиң.
Әй вейвей сот мәһкимисиниң сиртида мухбирларниң соаллириға җаваб бәрмәктә. 2012-Йили 27-сентәбир, бейҗиң.
AFP

Уйғур дияридики зулум вә бастуруш һәққидә көплигән учурларниң ашкарилиниши билән буниң тасадипий оттуриға чиқип қалған һадисә әмәслики, әксичә бир пүтүн уйғур миллитиниң буниңға нишан болуватқанлиқи һәққидә көплигән пикирләр оттуриға чүшүшкә башлиди. Хитай өктичи зиялийси әй вейвейниң «ню-йорк вақти гезити» дә елан қилинған бу һәқтики мақалиси әнә шуниң җүмлисидиндур. У зор һәҗимлик бу мақалисидә хитай һөкүмитиниң нөвәттики уйғурларни бастуруш тәдбирлирини «мәдәнийәтләр пәрқи» нәзәрийәсини суйиистемал қилип ақлиялмайдиғанлиқини алаһидә шәрһлиди.

Әй вейвей мақалисидә өзиниң шәхсий кәчүрмишигә бирләштүргән һалда мундақ бир вәқәни қистуруп өтиду: өткән йили берлиндики бир қимарханида у утувалған пулини елиш үчүн қимархана хадимиға қолидики қимар тәңгисини сунған вә «мушу пулни бериң» дегән. Хадим униңға тикилип бир қариветип «бундақ вақитта Please дейишиңиз лазим» дәп әскәрткәндә, әй вейвей: «демисәм немә бопту?» дәп соал қойған. У киши униңға «явропаға кәлгәндикин бу йәрниң йосунлирини аз-тола өгинишиңиз лазим,» дегән. Әмма у йәнила тәрсалиқ қилип: «сиз маңа қаидә-йосун өгәткүдәк адәм әмәссиз» дегәндә у киши үстәлгә таянғиничә орнидин туруп, йәнә бир қетим униңға тикилип қарап қоюп: «сизни беқиватқанлиқимизни унтуп қалмаң!» дегән. Әй вейвей буниңдин өзичә хорлуқ һес қилип «мән чәтәллик болғачқа мени кәмситти» дәп ойлиған вә ениқ қилип: «бу гепиңиз сепи өзидин натсистлиқ вә ирқчилиқ қилғанлиқ» дәп чиқип кәткән. Аридин мәлум вақит өткәндә у сот мәһкимисиниң чақириқ қәғизини тапшурувалған. Униңда әй вейвейниң қимархана хадимини «натсист вә ириқчи» дәп һақарәтлигән җинайити үчүн сотқа чиқиши уқтурулған.

У мақалисидә ашу вәқәдин кейин өзиниң натсизим вә униңдики «мәдәнийәтләр пәрқи» ни баһанә қилип башқа бир милләтни қирғин қилиш қилмиши һәққидә қайта ойланғанлиқини алаһидә әскәртиду. Болупму нөвәттики һакиммутләқ һакимийәтләр вә йиртқучларчә характер алған сода дунясиниң «мәдәнийәтләр пәрқи» нәзәрийәсини суйиистемал қиливатқанлиқини, буниң әң рошән ипадиси йеқинқи мәзгилдә көпләп ашкара болуватқан хитай һөкүмитиниң ғәрб ширкәтлири билән һәмкарлишиши икәнликини алаһидә көрситиду. Униң пикричә, ғәрб дунясидики бир қисим ширкәтләр хитайни мәбләғ, техника дегәнләр билән тәминлигән болса, хитай һөкүмити уларни әрзан баһалиқ әмгәк күчи билән тәмин әткән. Ғәрб сиясийонлири болса өзлириниң бу қилмишини «хитайда оттура тәбиқигә мәнсуп кишиләрни көпәйтсәк, уларниң әркинлик вә демократийәгә өтүшигә түрткә болиду» дейиш арқилиқ ақлап кәлгән һәмдә буни давам қилдурған. Дәрвәқә, һазир хитайда оттура тәбиқә зор дәриҗидә кеңәйгән, әмма демократийә вә әркинлик хитайдин техиму узақлап кәткән.

У ашу кишиләргә соал қоюп: «қени ашу сиясийонлар? хоңкоңға қараңларчу! шунчә шиҗаәтлик хоңкоң хәлқи дунядики әң зор һакиммутләқ һакимийәткә қарши ай-айлап намайиш қилип демократийә тәләп қиливатиду вә силәрдин ярдәм сораватиду,» дәйду. Шундақла хитай һөкүмити иҗра қиливатқан «иҗтимаий қайта қуруш» ишлириниң уйғурларни тақәт қилғусиз дәриҗигә апирип қойғанлиқи, ғәрб дуняси дәсләптә анчә ирәң қилмиған вақитлардила буниң системилиқ һалда уйғурларниң тили, диний етиқади вә мәдәнийитини йоқитиштин башланғанлиқи, әмдиликтә болса аллиқачан милйонлиған кишиниң «қайта тәрбийәләш» намидики лагерларға қамилип өзлириниң диний етиқадидин ваз кечиш һәмдә хитай компартийәсигә садақәт билдүрүшкә мәҗбурлиниватқанлиқини алаһидә әскәртиду.

Бу мәсилә һәққидә сөз болғанда америкадики уйғур адвокат нурий түркәлму тарихтики диктаторларниң һәрқачан охшаш шәкилдә иш башлиғанлиқини, буниң ақивитиму һәр вақит кишини шүркүндүридиған паҗиәләр билән түгәлләнгәнликини алаһидә тәкитләйду.

Әй вейвей мақалисидә алаһидә тилға алған бир нуқта «ню-йорк вақти гезити» мәхсус хәвәр ишлигән «уйғур дияри һәққидики 400 бәтлик мәхпий һөҗҗәт» болуп, хитай компартийәси шунчә ениқ пакитлар алдидиму лагерларниң мәвҗутлуқини инкар қилған һәмдә қилчә уялмастин «курсантлар оқуш пүттүрүп җәмийәткә қайтти» дәп җакарлиған. Әмма уларниң сани, һазир қәйәрдә икәнлики дегәнләр һәққидә һечнәрсә дейилмигән.

Әй вейвей мақалисидә хитайдики даңлиқ шаирлардин бири, «мәдәнийәт инқилаби» ниң дәслипидә уйғур дияриға паливетилгән дадиси әй чиң билән 1960-йилларда уйғур диярида 17 йил яшиған кәчүрмишигә бирләштүргән һалда өзиниң уйғурлар һәмдә уларниң һаятлиқ макани һәққидә қисмән чүшәнчигә игә икәнликини, һазир болса ғәрб дунясидики «Volkswagen», «Siemens», «Nestlé» қатарлиқ ширкәтләрниң уйғур диярида завутларни кеңәйтиватқанлиқи, «Adidas» қатарлиқ даңлиқ кийим-кечәк ширкәтлириниң уйғурлар дияридин чиққан пахта арқилиқ өз завутлирини маңдуруватқанлиқини баян қилип келип: «әйни вақитта кишиләрни палайдиған ашу узақ макан әмдиликтә немә үчүн хитай һөкүмитиниң нәзиридә бу қәдәр ‹меһри иссиқ' болуп қалди?» дәп соал қойиду.

Апторниң қаришичә, хитай һөкүмити нөвәттә «мәдәнийәт пәрқи» дегәнни дәстәк қилип уйғурларни «тәрәққият» қа башлаватқанлиқи һәққидә сөз қилмақта икән. Буниң бир васитиси болса уйғур дияридики мәҗбурий әмгәк болуп, бу маһийәттә әйни вақиттики натсистлар германийәси иҗра қилған мәҗбурий әмгәккә толиму охшайдикән. Дәл мушу хилдики мәҗбурий әмгәк һазир ғәрб вә шәрқ дунясидики «хоҗайинлар» ни ғайәт зор иқтисадий үнүмгә игә қиливатқанлиқи үчүн улар һазир бу мәсилидә тездин «бир яқидин баш чиқиридиған» һалға йүзләнмәктә икән. У буниңға мисал қатарида Volkswagen ширкитиниң баш директориниң лагерлар һәққидә соал соралғанда өзиниң буниңдин хәвәрсиз икәнликини билдүргәнликини, әмма кейин ашкара болған «400 бәтлик мәхпий һөҗҗәт» тин қариғанда, униң әмәлийәттә бу ишлардин аллиқачан толуқ хәвәрдар болупла қалмай йәнә бу ишларға идийәви җәһәттин тәйярлинип қойғанлиқини әскәртиду.

Нурий түркәлниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң «тәрәққият» намида қиливатқанлири хитайларниң «илғар» икәнликини тәшвиқ қилиш арқилиқ уйғурларниң «қалақ» икәнликини дуня җамаитигә тән алғузуш, андин өзлириниң «илғарлиққа йетәклиши» гә бойсунмайватқан уйғурларни бастурушиниң йоллуқ икәнликини давраң қилиштин башқа нәрсә әмәс икән.

Мәлум болушичә, мушу хилдики «мәдәнийәтләр пәрқи» нәзәрийәсини базарға салған натсистларниң нами һазир германийәдә кишиләр еғизға елиштинму әйминидиған бир сөзгә айлинип қалған. Әмма натсисизим нәзәрийәсиниң асаслиқ мәзмунлиридин бири болған «мәдәнийәт җәһәттики илғарлиқ», «ирқ җәһәттики үстүнлүк», «башқиларни қалақлиқтин қутулдуруш» дегәнләрниң заманимизға кәлгәндә башқиларни қул қилишни йоллуқ қилип көрситишкә баһанә болалмайдиғанлиқи барғансери һәммила кишигә тонушлуқ уқумға айланмақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт