“қачар макани йоқ уйғурлар” вә хитайниң чегра һалқиған зиянкәшликлири

Мухбиримиз әзиз
2021.06.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
misirda-uyghur-tutqun-xitay-shi-jinping.jpg Һәҗви рәсим: хитайниң әзһәрдики уйғур оқуғучиларға қол селиши. Рәбәл пәппәр, 2017-йили 13-июл.
RFA

Хитай һөкүмитиниң муһаҗирәттики уйғурларни қандақ тәшвишләргә селиватқанлиқи 2017-йили мисирдики уйғур оқуғучиларниң коллектип тутқун қилиниши һәмдә мәхпий йосунда хитайға қайтурулиши билән әң зор дәриҗидә мәлум болған иди. Шуниңдин буян хитай һөкүмитиниң чәт әлләрдики уйғурларға мушу шәкилдә зиянкәшлик қилиши кәскин тәнқидләргә дуч келишкә башлиди. Һалбуки, 24-июн күни елан қилинған “қачар макани йоқ уйғурлар: хитайниң уйғурларға қарши чегра һалқиған зулумлири” темисидики доклатта ташқи дуня йеқинқи мәзгилләрдин буян хәвәр тепишқа башлиған муһаҗирәттики уйғурларниң тутқун қилиниши яки тәһдитләргә дуч келишиниң әмилийәттә нәччә он йиллардин буян изчил давам қилип келиватқан зиянкәшликләрниң кичиккинә бир қисми икәнлики тәпсили баян қилинған.

‍Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати билән “аму дәря җәмийити” бирлишип тәйярлиған зор һәҗимлик бу доклатта көрситилишичә, хитай һөкүмитиниң муһаҗирәттики уйғурларға қаритилған бу хилдики мисли көрүлмигән һәмдә чегра һалқиған зиянкәшликлири 1997-йилила башлинип болған. Шу вақитта пакистан һөкүмиити әң дәсләп болуп өз тәвәсидики қолға елинған 14 уйғур муһаҗирини хитай һөкүмитиниң тәливи бойичә уларға өткүзүп бәргән. Андин қалса совет иттипақиниң һалак болуши билән мустәқил болған оттура асия җумһурийәтлири иқтисадий җәһәттин хитайға беқинди болуп қалған әһвалда хитай һөкүмити “нишан” қилған уйғурни қолға елип хитайға өткүзүп беришни башливәткән. Ғулҗа “5-феврал вәқәси” дин тартип 2016-йили декабирғичә болған арилиқта аз дегәндиму 851 уйғур қачқун охшаш болмиған 23 дөләттин хитайға қайтуруп берилгән һәмдә охшимиған җазаларға дуч кәлгән. Уларниң бәзилири өлүмгә һөкүм қилинған болса йәнә бәзилири муддәтсиз қамаққа яки еғир болған муддәтлик қамаққа һөкүм қилинған.

Доклатта көрситилишичә, нөвәттә дуняниң һәрқайси җайлиридики муһаҗирлар көпинчә өз дөлитидә игә болмиған әркинликкә еришидиған болсиму әмма уларниң әслидики дөлити һәрқачан уларниң бу хил әркинлик муһитидин пайдилинип ‍өзлиригә қарши сөз-ибариләрни қилишини чәкләп кәлмәктә икән. Бу хилдики дөләтләрдин росйә, сүрийә, хитай, иран қатарлиқ хели көп дөләтләр болсиму, буларниң ичидә хитай һөкүмити һәрқачан алдинқи орунда туридикән. Шуниңдәк уларниң һуҗум обекти уйғурларға бәкрәк мәркәзлишип кәлмәктә икән. Болупму ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин буян хитайниң ички қисмида “йолвас вә чивинларни йоқитиш” намида әң юқури вә әң төвән дәриҗилик әмәлдарларни парихорлуққа бағлап бир яқлиқ қилған. Ташқи җәһәттә болса “түлкә овлаш һәркити” вә “асманда тор” намлиридики һәркәт арқилиқ миңлиған шәхсләрни нишанға алған. Бу җәрянда “чатақчи” дәп қаралған муһаҗирәттики бир қисим уйғурлар мушу тизимликтин орун алған. Хитай һөкүмитиниң “бир бәлвағ бир йол қурулуши” болса буни толиму пайдилиқ ташқи шараит билән тәмин әткән.

Доклаттики баянлардин мәлум болушичә, хитай һөкүмити буниңда үч басқучлуқ усулни қоллинидиған болуп, биринчи басқучта “қара тизимлик” тики шәхсләргә “агаһландуруш” беридикән. Шундақла зөрүр болғанда хәлқара сақчи (интерпол) арқилиқ қолға елиш буйруқи тарқитидикән. Иккинчи басқучта хитайдин қорқидиған дөләтләрниң сақчилири арқилиқ ашу кишиләрни қолға алдуридикән. Үчинчи басқучта болса бу кишиләрни ашкара яки мәхпиий йосунда хитайға өткүзүп бериш усули арқилиқ хитай һөкүмитиниң қолиға тапшуруп беридикән.

Үрүмчи “5-июл вәқәси” дин кейин хитай һөкүмитиниң муһаҗирәттики уйғурларға зиянкәшлик қилиши йеңи басқучқа көтүрүлгән. Болупму бу вақитларда шәрқий җәнубий асия әллири арқилиқ үчинчи бихәтәр дөләткә беривалмақчи болған уйғурларниң хитай чегрисидин йошурунчә өтүш вәқәлири байқалған. Әмма хитай һөкүмити тездин иқтисадий козирни ишқа селип, бу райондики дөләтләрни “уйғурларни қолға елиш вә қайтуруп бериш” кә мувәппәқ болған.

Әмма бу һал 2017-йилидин кейин бирдинла юқури пәллигә чиқишқа башлиған. Җүмлидин шу йилидин башлап хитай һөкүмити башлиған “терорлуққа қарши уруш” намидики уйғурларни бастуруш һәркити җәрянида аз дегәндиму 695 уйғурни охшаш болмиған 15 дөләт хитайға өткүзүп бәргән. Бу җәһәттә әң чоң рол ойниған район оттура шәрқ тәвәсидики дөләтләр болуп, мисир буниңда әң алдинқи орунни игиләйдикән. 2017-Йилидин кейин болса хитай һөкүмити уйғурлар үчүн “хәтәрлик вә сәзгүр” болған 26 дөләтни “қара тизимлик” кә киргүзгән. Бу тизимликтә оттуа асия, оттура шәрқ, шәрқий җәнубий асия қатарлиқ җайлар болуп, хитай һөкүмитиниң бу дөләтләргә “уйғурларни өткүзүп бериш” һәққидә бесим қилишиму мунасип һалда ешип маңған. Йәнә келип бу “қара тизимлик” дөләтлири уйғурларни хитайға өткүзүп бериштә хитай билән тезла һәмкарлиқ мунасивити орнатқан. Болупму сәуди әрәбистан шаһзадиси муһәммәд бин салман 2019-йили февралда бейҗиңға зиярәткә келип хитай һөкүмитиниң ‍уйғурларни “терорлуққа қарши күрәш” кә бағлап бастуришини қоллайдиғанлиқини ашкара җакарлиған. Шуниңдин узун өтмәй әрәб бирләшмә хәлипилики, сәуди әрәбистан, қатар вә башқа ислам дөләтлиридә уйғурларни қолға елиш вә хитайға өткүзүп бериш әвҗ алған. Шуниңдәк уларниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатида елан қилинған очуқ хәткә имза қоюши оттуриға чиққан.

Апторлар “хәлқара кәчүрүм тәшкилати” ниң санлиқ мәлуматлиридин нәқил алған һалда зиярәт қилинған 400 кишидин 300 гә йеқин киши хитайниң түрлүк паракәндичилики вә телефон арқилиқ тәһдит селишиға учриғанлиқи, 26 нәпәр уйғурниң хитай һөкүмити үчүн җасуслуқ қилишқа зорланғанлиқини байқиған.

Доклатта баян қилинишичә, 2017-йилидин кейин хитай һөкүмитиниң йүрики техиму йоғинап бирликсәп ишханилири арқилиқ чәт әлләрдики әлчиханилар билән зич алақә тор орнитип, муһаҗирәттики уйғур паалийәтчиләр вә тәшкилатларни қорқутмақчи болған. Улар буниңда чәт әлләрдики уйғурларни уларниң вәтәндики уруқ-туғқанлирини паракәндә қилиш яки қамаққа елиш арқилиқ қорқутушни муһим вастә қиливалған. Буниң билән муһаҗирәттики техиму көп кишиләргә вастилик һалда “бизниң яман гепимизни қилсаң ақивитиңни ойлишип қой” дегән учурни йоллиған. Әмдиликтә болса уйғурлар әң көп маканлашқан түркийә җумһурийитиму хитай билән болидиған иқтисадий алақә түпәйлидин “уйғур терорчилар сүрийәдә терорлуқ паалийәтлири билән мәшғул болмақта” дегән баһанә билән уйғурларни қолға елиш вә хитайға өткүзүп беришкә башлиған. Түркийә җумһурийитиниң уйғурлар мәсилисидә хитайни тәнқидлишиму барғансери юмшақлишип маңған. 2020-Йилидин башлап түркийәдә ямриған таҗисиман вирусиға қарши туруш паалийәтлиридә хитай һөкүмити “ваксина дипломатийәси” ни толуқ ишқа селип, уйғурларни искәнҗигә елишқа башлиған. Буниң билән түркийә җумһурийитиму уйғурлар үчүн “хатирҗәмлик макани” болалмай қалған.

Доклатта әнә шу хил әһваллар һәққидики көплигән санлиқ мәлуматлар арқилиқ нөвәттә иқтисадий җәһәттә хитайға беқинди болуп қалған дөләтләрниң һәммисила уйғурларға башпанаһ болғудәк макан болуштин қеливатқанлиқи, хитай һөкүмитиниң зулумлирин қечип қутулушқа мувәппәқ болалиған уйғурларниң ахири келип хитайға беқинди дөләтләрниң қоли арқилиқ хитайға қайтурулуп бериливатқанлиқи көрситип берилгән. Шуниңдәк буниң әмилийәттә хитай һөкүмитиниң дуняға һөкүмран болуш қара нийитиниң бир түрлүк ипадиси икәнлики, буниң ялғуз уйғурлар үчүнла әмәс, дуня хәлқи үчүнму ойлинишқа тегишлик бир мәсилә икәнлики тәкитләнгән.

Доклатниң ахирида уйғур мусапирлириниң мусапирлиқ илтимаслирини тезләштүрүп беҗириш, уларға қаритилған қобул қилиш өлчимини кеңәйтиш, хитайниң уйғурларға қаратқан бу хил чегра һалқиған зулумлириға қарши б д т даирилири мәхсус мәлуматчи тәйинләш қатарлиқ тәдбирләрниң нөвәттики мүмкинчилики болған чариләрдин икәнлики тәвсийә қатарида оттуриға қоюлған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.