“Qachar makani yoq Uyghurlar” we xitayning chégra halqighan ziyankeshlikliri

Muxbirimiz eziz
2021-06-28
Share
misirda-uyghur-tutqun-xitay-shi-jinping.jpg Hejwi resim: xitayning ezherdiki Uyghur oqughuchilargha qol sélishi. Rebel pepper, 2017-yili 13-iyul.
RFA

Xitay hökümitining muhajirettiki Uyghurlarni qandaq teshwishlerge séliwatqanliqi 2017-yili misirdiki Uyghur oqughuchilarning kolléktip tutqun qilinishi hemde mexpiy yosunda xitaygha qayturulishi bilen eng zor derijide melum bolghan idi. Shuningdin buyan xitay hökümitining chet ellerdiki Uyghurlargha mushu shekilde ziyankeshlik qilishi keskin tenqidlerge duch kélishke bashlidi. Halbuki, 24-iyun küni élan qilin'ghan “Qachar makani yoq Uyghurlar: xitayning Uyghurlargha qarshi chégra halqighan zulumliri” témisidiki doklatta tashqi dunya yéqinqi mezgillerdin buyan xewer tépishqa bashlighan muhajirettiki Uyghurlarning tutqun qilinishi yaki tehditlerge duch kélishining emiliyette nechche on yillardin buyan izchil dawam qilip kéliwatqan ziyankeshliklerning kichikkine bir qismi ikenliki tepsili bayan qilin'ghan.

‍Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati bilen “Amu derya jem'iyiti” birliship teyyarlighan zor hejimlik bu doklatta körsitilishiche, xitay hökümitining muhajirettiki Uyghurlargha qaritilghan bu xildiki misli körülmigen hemde chégra halqighan ziyankeshlikliri 1997-yilila bashlinip bolghan. Shu waqitta pakistan hökümi'iti eng deslep bolup öz tewesidiki qolgha élin'ghan 14 Uyghur muhajirini xitay hökümitining teliwi boyiche ulargha ötküzüp bergen. Andin qalsa sowét ittipaqining halak bolushi bilen musteqil bolghan ottura asiya jumhuriyetliri iqtisadiy jehettin xitaygha béqindi bolup qalghan ehwalda xitay hökümiti “Nishan” qilghan Uyghurni qolgha élip xitaygha ötküzüp bérishni bashliwetken. Ghulja “5-Féwral weqesi” din tartip 2016-yili dékabirghiche bolghan ariliqta az dégendimu 851 Uyghur qachqun oxshash bolmighan 23 dölettin xitaygha qayturup bérilgen hemde oxshimighan jazalargha duch kelgen. Ularning beziliri ölümge höküm qilin'ghan bolsa yene beziliri muddetsiz qamaqqa yaki éghir bolghan muddetlik qamaqqa höküm qilin'ghan.

Doklatta körsitilishiche, nöwette dunyaning herqaysi jayliridiki muhajirlar köpinche öz dölitide ige bolmighan erkinlikke érishidighan bolsimu emma ularning eslidiki döliti herqachan ularning bu xil erkinlik muhitidin paydilinip ‍özlirige qarshi söz-ibarilerni qilishini cheklep kelmekte iken. Bu xildiki döletlerdin rosye, süriye, xitay, iran qatarliq xéli köp döletler bolsimu, bularning ichide xitay hökümiti herqachan aldinqi orunda turidiken. Shuningdek ularning hujum obékti Uyghurlargha bekrek merkezliship kelmekte iken. Bolupmu shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin buyan xitayning ichki qismida “Yolwas we chiwinlarni yoqitish” namida eng yuquri we eng töwen derijilik emeldarlarni parixorluqqa baghlap bir yaqliq qilghan. Tashqi jehette bolsa “Tülke owlash herkiti” we “Asmanda tor” namliridiki herket arqiliq minglighan shexslerni nishan'gha alghan. Bu jeryanda “Chataqchi” dep qaralghan muhajirettiki bir qisim Uyghurlar mushu tizimliktin orun alghan. Xitay hökümitining “Bir belwagh bir yol qurulushi” bolsa buni tolimu paydiliq tashqi shara'it bilen temin etken.

Doklattiki bayanlardin melum bolushiche, xitay hökümiti buningda üch basquchluq usulni qollinidighan bolup, birinchi basquchta “Qara tizimlik” tiki shexslerge “Agahlandurush” béridiken. Shundaqla zörür bolghanda xelq'ara saqchi (intérpol) arqiliq qolgha élish buyruqi tarqitidiken. Ikkinchi basquchta xitaydin qorqidighan döletlerning saqchiliri arqiliq ashu kishilerni qolgha alduridiken. Üchinchi basquchta bolsa bu kishilerni ashkara yaki mexpi'iy yosunda xitaygha ötküzüp bérish usuli arqiliq xitay hökümitining qoligha tapshurup béridiken.

Ürümchi “5-Iyul weqesi” din kéyin xitay hökümitining muhajirettiki Uyghurlargha ziyankeshlik qilishi yéngi basquchqa kötürülgen. Bolupmu bu waqitlarda sherqiy jenubiy asiya elliri arqiliq üchinchi bixeter döletke bériwalmaqchi bolghan Uyghurlarning xitay chégrisidin yoshurunche ötüsh weqeliri bayqalghan. Emma xitay hökümiti tézdin iqtisadiy kozirni ishqa sélip, bu rayondiki döletlerni “Uyghurlarni qolgha élish we qayturup bérish” ke muweppeq bolghan.

Emma bu hal 2017-yilidin kéyin birdinla yuquri pellige chiqishqa bashlighan. Jümlidin shu yilidin bashlap xitay hökümiti bashlighan “Térorluqqa qarshi urush” namidiki Uyghurlarni basturush herkiti jeryanida az dégendimu 695 Uyghurni oxshash bolmighan 15 dölet xitaygha ötküzüp bergen. Bu jehette eng chong rol oynighan rayon ottura sherq tewesidiki döletler bolup, misir buningda eng aldinqi orunni igileydiken. 2017-Yilidin kéyin bolsa xitay hökümiti Uyghurlar üchün “Xeterlik we sezgür” bolghan 26 döletni “Qara tizimlik” ke kirgüzgen. Bu tizimlikte ottu'a asiya, ottura sherq, sherqiy jenubiy asiya qatarliq jaylar bolup, xitay hökümitining bu döletlerge “Uyghurlarni ötküzüp bérish” heqqide bésim qilishimu munasip halda éship mangghan. Yene kélip bu “Qara tizimlik” döletliri Uyghurlarni xitaygha ötküzüp bérishte xitay bilen tézla hemkarliq munasiwiti ornatqan. Bolupmu se'udi erebistan shahzadisi muhemmed bin salman 2019-yili féwralda béyjinggha ziyaretke kélip xitay hökümitining ‍uyghurlarni “Térorluqqa qarshi küresh” ke baghlap basturishini qollaydighanliqini ashkara jakarlighan. Shuningdin uzun ötmey ereb birleshme xelipiliki, se'udi erebistan, qatar we bashqa islam döletliride Uyghurlarni qolgha élish we xitaygha ötküzüp bérish ewj alghan. Shuningdek ularning birleshken döletler teshkilatida élan qilin'ghan ochuq xetke imza qoyushi otturigha chiqqan.

Aptorlar “Xelq'ara kechürüm teshkilati” ning sanliq melumatliridin neqil alghan halda ziyaret qilin'ghan 400 kishidin 300 ge yéqin kishi xitayning türlük parakendichiliki we téléfon arqiliq tehdit sélishigha uchrighanliqi, 26 neper Uyghurning xitay hökümiti üchün jasusluq qilishqa zorlan'ghanliqini bayqighan.

Doklatta bayan qilinishiche, 2017-yilidin kéyin xitay hökümitining yüriki téximu yoghinap birliksep ishxaniliri arqiliq chet ellerdiki elchixanilar bilen zich alaqe tor ornitip, muhajirettiki Uyghur pa'aliyetchiler we teshkilatlarni qorqutmaqchi bolghan. Ular buningda chet ellerdiki Uyghurlarni ularning wetendiki uruq-tughqanlirini parakende qilish yaki qamaqqa élish arqiliq qorqutushni muhim waste qiliwalghan. Buning bilen muhajirettiki téximu köp kishilerge wastilik halda “Bizning yaman gépimizni qilsang aqiwitingni oyliship qoy” dégen uchurni yollighan. Emdilikte bolsa Uyghurlar eng köp makanlashqan türkiye jumhuriyitimu xitay bilen bolidighan iqtisadiy alaqe tüpeylidin “Uyghur térorchilar süriyede térorluq pa'aliyetliri bilen meshghul bolmaqta” dégen bahane bilen Uyghurlarni qolgha élish we xitaygha ötküzüp bérishke bashlighan. Türkiye jumhuriyitining Uyghurlar mesiliside xitayni tenqidlishimu barghanséri yumshaqliship mangghan. 2020-Yilidin bashlap türkiyede yamrighan tajisiman wirusigha qarshi turush pa'aliyetliride xitay hökümiti “Waksina diplomatiyesi” ni toluq ishqa sélip, Uyghurlarni iskenjige élishqa bashlighan. Buning bilen türkiye jumhuriyitimu Uyghurlar üchün “Xatirjemlik makani” bolalmay qalghan.

Doklatta ene shu xil ehwallar heqqidiki köpligen sanliq melumatlar arqiliq nöwette iqtisadiy jehette xitaygha béqindi bolup qalghan döletlerning hemmisila Uyghurlargha bashpanah bolghudek makan bolushtin qéliwatqanliqi, xitay hökümitining zulumlirin qéchip qutulushqa muweppeq bolalighan Uyghurlarning axiri kélip xitaygha béqindi döletlerning qoli arqiliq xitaygha qayturulup bériliwatqanliqi körsitip bérilgen. Shuningdek buning emiliyette xitay hökümitining dunyagha hökümran bolush qara niyitining bir türlük ipadisi ikenliki, buning yalghuz Uyghurlar üchünla emes, dunya xelqi üchünmu oylinishqa tégishlik bir mesile ikenliki tekitlen'gen.

Doklatning axirida Uyghur musapirlirining musapirliq iltimaslirini tézleshtürüp béjirish, ulargha qaritilghan qobul qilish ölchimini kéngeytish, xitayning Uyghurlargha qaratqan bu xil chégra halqighan zulumlirigha qarshi b d t da'iriliri mexsus melumatchi teyinlesh qatarliq tedbirlerning nöwettiki mümkinchiliki bolghan charilerdin ikenliki tewsiye qatarida otturigha qoyulghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet