Хитай уйғурларни қандақ бастуруватиду?

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2019-12-31
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка дөләт мәҗлисидә ечилған «хитайдики сиясий вә диний һәқләр дәпсәндичилики» темисидики гуваһлиқ бериш йиғинида тонулған мутәхәссис адран зенз әпәнди гуваһлиқ бәрмәктә. 2019-Йили 10-декабир, вашингтон.
Америка дөләт мәҗлисидә ечилған «хитайдики сиясий вә диний һәқләр дәпсәндичилики» темисидики гуваһлиқ бериш йиғинида тонулған мутәхәссис адран зенз әпәнди гуваһлиқ бәрмәктә. 2019-Йили 10-декабир, вашингтон.
RFA/Eziz

Германийәдики даңлиқ радио қаналлиридин «ғәрбий җәнуб радиоси» 30-декабир «хитай уйғурларни қандақ бастуруватиду? шинҗаңдики тәрбийәләш лагерлири» намлиқ хитайниң җаза лагерлири сияситигә мунасивәтлик чоң һәҗимлик бир программа тарқатти.

Мәзкур программини киристени аделһард (Christine Adelhadt), филип екшитайин (Philipp Eckstein), җан лукас шитрозик (Jan lukas Strozyk), бенедикит шитрунис (Benedikt Strunz) қатарлиқ 4 мухбир бирликтә һазирлиған болуп, 28 минутлуқ бу программида уйғур дияриниң нөвәттики ечинишлиқ вәзийити йорутуп берилгән.

Мухбирлар бу программа үчүн җаза лагерлириға мунасивәтлик кишиләрдин мустәқил тәтқиқатчи адриан зензни, мәшһур сиясәтчиләрдин германийә парламентиниң әзаси маргерета баусени, германийәдики бирқанчә уйғурни һәм мәркизи берлиндики «меркато хитай тәтқиқат институти» ниң бир қисим тәтқиқатчилирини зиярәт қилған.

Программиниң кириш сөзигә «хитайниң мәхпий һөҗҗәтлири хитайниң ғәрбий шималидики уйғурларни кәң көләмлик тутқун қилиш һәққидә хитай рәһбәрлириниң қандақ буйруқ бәргәнлики вә орунлаштуруш елип барғанлиқини испатлиди» дегән җүмлә йезилған.
Бу радио программиси хитайниң бир милйондин артуқ уйғурни җаза лагерлириға қамиғанлиқи, йеқинда ашкариланған мәхпий һөҗҗәтләр җаза лагерлири сияситиниң хитай рәиси ши җинпиңниң биваситә рәһбәрликидики мәркизи комитетниң буйруқи билән йолға қоюлған бир сиясәт болғанлиқини әскәртиш билән башланған. 

Программида германийәдики бәзи уйғурларму сөз қилған болуп, улар бир пүтүн уйғур миллитиниң етник вә мәдәнийәт қирғинчилиқлириға учраватқанлиқини, муһаҗирәттики уйғурларниң аилисидин һазирға қәдәр хәвәр алалмайватқанлиқини баян қилиду. 
Мустәқил тәтқиқатчи адриан зенз хитай дәватқандәк бу аталмиш «қайта тәрбийәләш мәркизи» гә кишиләрниң өз ихтиярлиқи билән кәлмигәнликини, милйонлиған инсанниң мәҗбурий тутуп соланғанлиқини, бу мәркәздики кишиләрниң йүксәк назарәт астида яшайдиғанлиқи, уларниң өзи халиған тамақни йейиш, халиғанда ухлаш, һаҗәтханиға бериш, ююнуш, дохтурға көрүнүш қатарлиқ әң әқәллий инсани һәқлиридинму мәһрум болғанлиқини, меңиси ююлуп, тәрбийәлиниш ипадиси яхши болуп «оқуш пүттүргән» уйғурларниң мана әмди әрзан әмгәк күчи сүпитидә мәҗбурий әмгәкләргә селиниватқанлиқини ипадиләйду.

Германийә парламентиниң әзаси маргерета баусе сөзидә уйғур дияриниң типик сақчи дөлитигә, үсти очуқ түрмигә айланғанлиқини илгири сүрүп мундақ дәйду: «уйғурлар юқири техникилиқ дигитал назарәт астиға елинди. Һәммә йәргә чирай тонуйдиған көзитиш аппаратлири орнитилған, шәхсләрниң телефонлириға җасуслуқ юмталлири қачиланған, кишиләрниң һәрбир сөзи, язмиси сақчилар тәрипидин көзитип турулиду. Хитай бихәтәрлик күчлири лагер сиртидикиләрниң өйлирини қәдәмдә бир тәкшүрүп туриду.» 
Программида уйғурлар билән хитайлар арисидики зиддийәтниң хитай қизил армийәси бу земинни 1949-йили бесивалғандин буянла мәвҗутлуқи, 2009-йили үрүмчидә уйғурларниң хитайға қарши зор көләмлик намайиш елип барғанлиқи, намайишта 200 дин артуқ хитайниң өлгәнликиму әскәртилиду.

Мюнхендики җамаәт әрбаби аблимит турсун әпәнди бу тоғрулуқ тохталғанда, бу радио программисиниң нөвәттики уйғур вәзийитини наһайити әтраплиқ ашкарилап бәргәнликини тәкитлиди.

Программида йәнә хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан етник вә мәдәнийәт қирғинчилиқлири қатарида мәсчитләрниң чеқиливатқанлиқи, миллий өрп-адәтләрниң аяқ асти қилиниватқанлиқи тилға елинип, бүгүнки уйғурларниң һәтта өзигә уйғурчә исим қоюш һәқлиридинму айрилип қеливатқанлиқи тәкитлиниду.

28 Минутлуқ бу программида «меркато хитай тәтқиқат институти» ниң тәтқиқатчилириму пикир баян қилип, хитай һакимийитиниң уйғурларни йоқитиш үчүн пиланлиқ, мәқсәтлик, системилиқ һалда бастуруш елип бериватқанлиқини илгири сүриду.

Д у қ муавин рәиси пәрһат муһәммиди әпәнди бу һәқтә тохталған йеқинқи күнләрдин буян хитай шөһрәт закирниң ағзи арқилиқ лагердикиләрниң қоюп берилгәнликигә аит учурларни тарқатқан болсиму, ғәрб ахбарат васитилириниң буниңға ишәнмигәнлики вә лагерлар һәққидики хәвәрләрниң үзлүксиз елан қилиниватқанлиқини баян қилди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт