Xitayning 70 yilliq toyida muqam xitayche orundaldi

Muxbirimiz gülchéhre
2019-10-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Ijtima'iy taratqularda hembehirliniwatqan, xitay xelq jumhuriyiti qurulghanliqining 70 yilliqini tebriklesh murasimigha teyyarlan'ghan, Uyghur artislar teripidin xitay tilida orundalghan chebiyat muqamidin körünüsh. 2019-Yili 1-öktebir.
Ijtima'iy taratqularda hembehirliniwatqan, xitay xelq jumhuriyiti qurulghanliqining 70 yilliqini tebriklesh murasimigha teyyarlan'ghan, Uyghur artislar teripidin xitay tilida orundalghan chebiyat muqamidin körünüsh. 2019-Yili 1-öktebir.
Social Media

Medeniyetshunaslarning yeküniche, Uyghur on ikki muqami shundaqla Uyghur en'eniwi xelq naxsha-muzikiliri Uyghur xelqning uzaq tarixiy dewrlerdin buyanqi ré'al ijtima'iy turmushining mehsuli we eqil hem medeniyet jewhiridur.

Halbuki, Uyghur xelqining qimmetlik mirasi bolghan Uyghur on ikki muqaminingmu bügünki künde xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan medeniyet qirghinchiliq siyasitining nishanigha aylan'ghanliqi otturigha qoyulmaqta.

Yéqinqi künlerde ijtima'iy taratqularda tarqalghan, xitay hökümitining xitay xelq jumhuriyiti qurulghanliqining 70 yilliqini tebriklesh murasimigha a'it bir sehnisining sin körünüshide, chebiyat muqamining sehnide Uyghur artislar teripidin xitay tilida orundalghanDek hadise Uyghurlarning medeniyet sen'itini qoghdap qélishning texirsizlikidin yene bir qétim signal bergen.

Esirlerdin buyan Uyghurlarning medeniyet-sen'et miraslirining jewhiri bolghan 12 muqamni saqlap qélishida nechche on ewlad pidakar sen'etkarlarning qan-teri singgen we éghir bedeller tölen'genidi.

Hale bügün'ge kelgende, muqam warislirini yétishtüridighan mektep we türler toxtitilghanliqi melum, nurghun muqamchilar muzikantlarmu lagérlargha qamalghan, Uyghur muqam sen'etkarliri qizil naxshilarni éytishqa, siyasiy hashalargha mejbur boluwatqanliqi aksharilanmaqta.

Mana bügünki künlerde Uyghur muqamining pütünley xitaylashturulup buzulghan bir wariyantining xitayning sehniliride namayan qilinishi nurghun kishilerning ghulghulisini qozghimaqta. Türkiyediki Uyghur akadémiyesining bash katipi doktor perhat qurban ependining déyishiche, "Bu, uzun tarixqa ige Uyghur muqamining tunji qétim bundaq haqaretlinishi emes, bu xitayning yillardin béri Uyghurlarning milliy medeniyet qurulmisini yoqitish üchün dawam qilip kelgen heriketlirining dawami" iken. U: "Muqamning xitaychilashturulushi dewrimizde xitayning Uyghurlargha jismaniy qirghinchiliq bilen teng medeniyet qirghinchiliqi élip bériwatqanliqining bir ispati" deydu.

Derweqe, amérikida neshrdin chiqidighan "Tashqi siyaset" zhurnilida 19-séntebir künilondon uniwérsitétining oqutquchisi keyt kronin firménning élan qilghan "Xitay shinjangda hazirche medeniyet qirghinchiliqi yürgüzüshni tallidi" mawzuluq maqaliside aptorning éytishiche, tarixtin hazirghiche yüz bériwatqan qirghinchiliqlarning jeryanliridin qarighanda bir millet yaki guruppigha qarshi élip bériliwatqan medeniyet qirghinchiliqi bilen jismaniy jehettin yoqitishni asas qilghan zor kölemlik qirghinchiliq adette bir-birini yandiship kélidighan bolup, ikkisini tamamen ayrish mumkin emes iken.

Uyghur élide yolgha qoyuluwatqan Uyghurlarning milliy kimlikige qaritilghan xitaylashturushning ularning kiyim kéchek, til, örp-adet, yémek-ichmek hetta idé'ologiye sahesi we éstétik tuyghusighiche bösüp kirip, zorluq bilen élip bériliwatqanliqi Uyghurlarning millet süpitide mewjut bolup turushigha belgilik tehdit yaratmaqtiken.

Chebiyat muqamining xitayning 70 yilliq toyigha hazirlan'ghan sen'et nomuri süpitide xitaychilashturulup buzulghan nusxisi Uyghurlarni bi'aram qilipla qalmay, muqamgha ishtiyaq baghlighan, Uyghurlarni bilidighan we Uyghur diyari weziyitini közitip kéliwatqan gherb mutexesisliridimu belgilik inkas qozghidi. Bu heqte özining oylighanlirini bildürgen, ilgiri Uyghur élide muqam ögen'gen amérikadiki tetqiqatchi doktor elis andérson xanim, gerche xitayning b u teshwiqatidin heyran qalmighan bolsimu, emma özining bi'aram bolghanliqini, yeni Uyghur muqamining peqet Uyghur tili bilenla wayigha yetken bir tarixiy muzika mirasi bolush süpiti bilen buning bashqa héchqandaq bir tilda istétikilik Uyghur tilidikidek zoq bérelmeydighanliqini bildürdi.

Heqiqeten, Uyghur muqamliri özige xas bir qatar alahidilikliri we uzun tarixi bilenmu, insaniyetning sen'et xezinisidiki ''bibaha göher'' dep teriplinidu. Uyghur medeniyetshunasi, merhum proféssor abdushükür muhemmet'iminning tetqiqat netijilirige qarighanda ''Uyghur 12 muqami'' Uyghur muqam sen'itining yüksek choqqisi bolsimu, lékin uning menbesini yenila xelq muqamlirigha ulashqa bolidu. Chünki ''xelq muqamliri xelqning hayati, qelbi, folklor medeniyiti bilen biwasite baghlan'ghan ölmes 'ana gewde' bolup, klassik muqamlar mushu 'ana gewde' asasida shekillen'gen we rawajlan'ghan''.

2003-Yili Uyghur muqam sen'iti xitay medeniyet ministirliqi we maliye ministirliqi teripidin xitaydiki herqaysi milletlerning el ichi medeniyet mirasliri boyiche dölet derijilik qoghdilidighan on sinaq nuqtisining biri qilip békitilgen. 2005-Yili Uyghur on ikki muqami birleshken döletler teshkilati ma'arip, pen-medeniyet mehkimisi teripidin "Insaniyetning aghzaki we gheyriy maddiy medeniyet miraslirining wekillik esiri" dep élan qilin'ghanidi. Uyghur 12 muqamining esli boyiche saqlinishigha tosqunluq qilish yaki buzghunchiliq élip kélish birleshken döletler teshkilati ma'arip, pen-medeniyet mehkimisi teripidin belgilen'gen "Insaniyetning aghzaki we gheyriy maddiy medeniyet miraslirining wekillik esiri" mizanlirigha xilapmu ?

Ejeba bularmu Uyghur 12 muqamini xitayning Uyghurlargha qaratqan bügünki "Medeniyet qirghinchiliqi" din qoghdap qalamasmu? bu heqte jawab élish üchün gerche biz birleshken döletler teshkilati ma'arip, pen-medeniyet teshkilatigha bir qanche nöwet élxet ewetken bolsaqmu epsuski téxi jawabqa érishelmiduq.

Bu heqte toxtalghan london Uyghur ansambilining qurghuchisi eziz eysa ependi: "Mana bu emeliyette medeniyet qirghinchiliqining bir ispati, chet'eldiki ziyaliy we yaki pa'aliyetchilerning qilalaydighinimiz del mushu, bu bolsimu birleshken döletler teshkilati ma'arip, pen-medeniyet mehkimisige we bashqa gherb elliridiki munasiwetlik organlargha xitayning yalghuz Uyghurlarningla emes pütkül insaniyet muzika medeniyet mirasi hésablan'ghan Uyghur muqamlirining eyni péti saqlinishigha buzghunchiliq qiliwatqanliqi, medeniyet qirghinchiliqi élip bériwatqanliqi heqqide erz sunush" dédi.

Toluq bet