Sarah kuk: "Xitaydiki diniy étiqad ziyankeshlikige amérika téximu qattiq inkas bildürüshi lazim!"

Muxbirimiz eziz
2020-03-23
Élxet
Pikir
Share
Print
Erkinlik sariyining asiya ishliri tetqiqatchisi sara kuk xanim.
Erkinlik sariyining asiya ishliri tetqiqatchisi sara kuk xanim.
freedomhouse.org

Uyghur diyaridiki diniy étiqad ziyankeshliki nöwette barghanséri qosh xaraktérge ige boluwatqan bolup, buningda hem Uyghurlarning milliy kimliki hem diniy kimliki birdek hujum nishanliri bolup kelmekte.

Mushu xildiki diniy ziyankeshlikke oxshash bolmighan nuqtilardin qarap chiqish üchün amérikadiki jorjtawn uniwérsitéti qarmiqidiki bérkéléy merkizi ötken hepte mexsus tor muzakirisi uyushturdi. Bu muzakirige Uyghurlar mesilisi bilen tonushluqi bolghan amérikadiki her sahege xas mutexessislerdin on kishi ishtirak qilip, mesilige omumiy jehettin qarap chiqti.

Shulardin washin'gton shehiridiki "Erkinlik sariyi" ning tetqiqatchisi sarah kuk bu mesilining hazirqi ehwalini tekitlesh bilen birge amérika hökümitining nöwette shunche köp delil-ispatlar melum boluwatqan ehwalda téximu qattiqraq tedbir qollinishi lazimliqini alahide sherhlidi. Sarahning bu heqtiki bayanlirida hazir milyonlighan Uyghurlar lagérda ölümni kütüp yétiwatqanda bu mesilini dawamliq keynige sozushning téximu zor basturushqa élip baridighanliqi tepsiliy muhakime qilindi.

Sarah kuk xitayning hazirqi ehwalini omumi jehettin közitish asasida nöwettiki diniy étiqad ziyankeshlikini "Xitay kompartiyesi dinlarni hökümetning qoli arqiliq bashqurup kelgen herqandaq waqittikidin éship ketti," dep körsitidu.

Uning bilen bolghan söhbitimiz jeryanida u bu heqtiki qarashlirini yene bir qétim tekitlep, hazirqi diniy étiqad ziyankeshlikining bundaq zor kölemge ige bolushi bilen shi jinpingning hakimiyet béshigha chiqishi otturisida zich munasiwet barliqini bildürdi.

"Buningda mundaq bir nechche amil mewjut. Men bu toghriliq maqalemdimu toxtilip ötken. Birinchidin, shi jinping dewride biz kommunistik partiyening axbarat wasitilirige, puqrawiy jem'iyetke, intérnétqa, qisqisi xitaydiki barliq puqrawiy pa'aliyetlerge bolghan kontrolluq we cheklimini zor derijide ashurghanliqini körduq. Bu hal ilgiriki waqitlardimu mewjut bolsimu, emma hazirqidek yuqiri sewiyide emes idi. Bu ehwal öz nöwitide diniy étiqad sahesidimu oxshash kölem we sewiyide omumlashti hemde kishilik hoquq sahesidiki chékinishning bir zor misali bolup qaldi. Buning bilen shi jinping burunqidinmu bekrek hakimmutleqliq we diktatoriliqqa yüzlendi. Del mushu sewebtin biz hazir diniy étiqad sahesiningmu héchqandaq zörüriyet bolmighan ehwaldimu qattiq kontrol qiliniwatqanliqini körmektimiz. Ikkinchidin, shinjanggha qaraydighan bolsaq chén chüen'go bashchiliqidiki hökümranlar guruhining qomandanliqida hazirqi diniy étiqad sahesidiki barghanséri éghirlawatqan zulum we basturushlar köplep melum boluwatidu. Bu kishiler bolsa tibette we bashqa jaylarda diniy étiqad ziyankeshlikini köp qétimlap sinaqtin ötküzgen hemde buningda yéterlik 'tejribe' toplighan kishilerdur. Üchinchidin, hazirqi mewjut yuqiri pen-téxnika wasitiliri bolsa bu xil zulumlarni téximu kéngeytishke daghdam yol échip bériwatidu. Eng axirqi nuqta shuki, hazir mushu xil zulum we basturushlarni qanche chongqur we keng miqyasta ijra qilalighan kishiler shunche köp mukapatlinip emelliri ösüwatidu. Mesilen, chén chüen'go xitay kompartiyesi merkiziy komitéti siyasiy byurosining ezaliqigha östi. Bu bolsa diniy sahediki zulumni ashurushta bashqilargha téximu zor ilham bériwatidu."

Nöwette mu'eyyen sandiki bir türküm kishiler Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturush we ziyankeshlik qilmishliri toghrisida söz bolghanda herqachan Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chüen'goni eyibleydighan bolup, lagérlar mesilisi, mejburiy emgek we bashqa qebihliklerni "Chén chüen'goning ijadiyiti" dep qarap kéliwatqanliqi melum. Sarah bilen bolghan söhbitimizde mushu ehwallar toghriliq söz boldi. Emma sarahning qarishiche, bu ishlarni chén chüen'goghila baghlap qoyush toghra emes. Eksiche chén chüen'go izchil türde béyjingdiki shi jinpingning yolyoruqlirini ijra qiliwatqan bolup, u peqet buyruqni ijra qilghuchi bir péchka, xalas.

U bu heqte mundaq dédi: "Bundaq sözlerning ishenchlik emeslikini biz körüwatimiz. Némishqa dégende biz yéqinda ashkara bolghan bir qisim höjjetlerdin shuni éniq körüwalimizki, shi jinping yerliktiki emeldarlargha merkezdin biwasite buyruq chüshürüsh arqiliq shinjangdiki diniy basturush herikitide qilchimu rehimdilliq qilmasliqni alahide telep qilghan. Yene bir yaqtin qaraydighan bolsaq, hazirqi axbarat sahesige shunche éniq boluwatqan shinjangdiki basturush we ziyankeshlik qilmishliridin shi jinpingning xewiri yoq, dése héchkim buninggha ishenmeydu. Lagérlar qurulghan deslepki waqitlarda shundaq gepler otturigha chiqqan bolsa buni toghra chüshinishke bolatti. Emma qaraydighan bolsaq 2017-yilining otturiliri lagérlarni heghdadigha yetküzgen chén chüen'go öktebir éyida béyjingdiki aliy derijilik rehberlik guruhigha ezaliqqa qobul qilindi. Shübhisizki, bu qararni shi jinping guruppa muzakirisige qoyup qarar qilghan. Démek, ular bir ademni mundaq muhim guruhqa ezaliqqa qobul qilishta uqushmastin ish qilghini yoq. Eksiche, bu chén chüen'goning basturush qilmishini mukapatlashtin bashqa nerse emes. Mushularning hemmisi bu ishlardin shi jinpingning xewiri yoq, dégen pikirni keskin ret qilidu."

Uyghurlar uchrawatqan ziyankeshlikler toghrisida islam dunyasi we qoshna rayonlar hakimiyetliri süküt qiliwatqanda amérika bashchiliqidiki gherb dunyasi buni izchil keskin ibariler bilen tenqidlep kéliwatqanliqi melum. Emma sarahning qarishiche, amérikaning nöwettiki "Tenqidlesh" basquchida toxtap qélishini yéterlik, dep qarashqa bolmaydiken. Uning pikriche amérika hökümiti bu mesilide tenqidleshtin halqishi hemde zörür bolghan konkrét heriketke ötüshi lazim iken.

U bu heqte mundaq dédi: "Méningche, buningda birinchi bolup qilidighan ish chén chu'en'go we uning heqemsayilirige 'yer shari magnétiski qanuni' we bashqa jazalash tedbirlirini ijra qilip jaza bérishtur. Shuning bilen birge shinjangning bashqa jayliridiki hemde ichkiri ölkilerdiki mushu xil qilmishlarni sadir qiliwatqan shexslergimu mushu xilda jaza bérish lazim. Némishqa dégende ashu xildiki basturushqa hemdem boluwatqan shexslerni mushundaq ayrip chiqqanda bu xil jazalashning heqliq we yolluq ikenlikini namayish qilghili bolidu. Buning bilen derijisi ulardin yuqiri bolghan merkezdiki emeldarlargha, shuningdek töwen qatlamdiki her derijilik atarmen-chaparmenlerge éniq bolghan agahlandurush bergili bolidu. Andin néme bolidu, désingiz xitay kompartiyesi östürgen bu emeldarlar héch bolmighanda özlirining emel-mensep musapiside toplighan bayliqlirini chet'elge yötkep kételmeydighanliqini biliwalidu. Buning bilen chén chu'en'go derhalla lagérlarni taqiwétishi natayin. Emma héchbolmighanda démi ichige chüshüp, ishning aldi-keynini oylashqa mejbur bolidu. Bu bolsa bashqa emeldarlarghimu yéterlik derijide bésim bolidu."

Bu qétimqi muhakimige maykil rayan, memet toxti, tim gros qatarliq shexslermu ishtirak qilghan bolup, bu qétimqi kolléktip muzakiride Uyghurlar duch kéliwatqan diniy étiqad ziyankeshliki köp qatlam we köp tereplime boyiche qarap chiqildi. Shundaqla bular ayrim-ayrim maqale sheklide bésilip téximu köp saheni bu jehette yéngi chüshenchilerge ige qildi.

Toluq bet