Вашингтон шәһиридә «хитайдики динға қаритилған техника назарәтчилики» темисида гуваһлиқ йиғини чақирилди

Мухбиримиз әзиз
2020-07-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң муавин рәис тоний перкинс әпәнди гуваһлиқ бериш йиғинида сөз қилмақта. 2020-Йили 22-июл.
Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң муавин рәис тоний перкинс әпәнди гуваһлиқ бериш йиғинида сөз қилмақта. 2020-Йили 22-июл.
uscirf.gov

Өткән йигирмә йил мабәйнидә хитай һөкүмити дуняда мисли көрүлмигән назарәт системиси бәрпа қилип пуқраларниң хусусий учурлирини топлашқа киришкән болуп, йеқиндин буян бу қилмиш хәлқараниң кәскин әйибләшлиригә дуч келишкә башлиди. Болупму уларниң өткән бирнәччә йил мабәйнидә юқири пән-техника васитисидин пайдилинип хәлқниң турмушиға қулайлиқ яритиш орниға, бу һални уйғурлар вә тибәтләр қатарлиқ диний етиқадни күндилик һаятиниң аҗралмиси тәркиби қисмиға айландурған милләтләрни биваситә назарәт қилишқа васитә қилиши, шуниңдәк диний әркинликниң тәқибгә учришида «йеңи рекорт» яритиши барғансери зор тәнқид садалириниң оттуриға чиқишиға сәвәб болди. Әнә шу җәһәттики реаллиқниң һазирқи әһвалиға қарап чиқиш үчүн америка хәлқара диний әркинлик комитети 22-июл күни чүштин бурун мәхсус гуваһлиқ бериш йиғини чақирди.

Йиғинда алди билән мәзкур комитетниң рәиси гайл маншин ханим сөз елип, хитай компартийиси қурулғандин тартип хәлққә зулум селишниң һеч вақит тохтап қалмиғанлиқи һәққидә қисқичә чүшәнчә бәрди. Болупму нөвәттә бу зулумниң әң юқири пәллиси хитай һөкүмитиниң юқири пән-техника васитилиридин пайдилинип милйонлиған уйғурни лагерға қамаш, уларни мәҗбурий әмгәккә селиш һәмдә ахирида қирғинчилиқ шәклини алған нопус контроллуқини иҗра қилиш шәклидә оттуриға чиқиватқанлиқини, нөвәттә уларға қаритилған ассимилятсийә билән етиқад вәйранчилиқиниң баравәр йосунда давам қиливатқанлиқини сөзләп келип, бүгүнки гуваһлиқ бериш йиғининиң заманиви пән-техникиларниң әхлақий сапасиға әмәс, бәлки хитай һөкүмитиниң буни қандақ шәкилдә зулум васитиси қиливалғанлиқиға қарап чиқиш икәнликини тәкитлиди.

Бу җәһәттики әһваллар һәққидә чүшәнчә бәргән муавин рәис тоний перкинс әпәнди нуқтилиқ қилип хитай һөкүмитиниң өткән он йил ичидә Hikvision, Dahua қатарлиқ ширкәтләрниң биваситә ярдәмлишиши билән пүтүн хитай миқясида, җүмлидин уйғурлар диярида милйонларчә көзитиш камераси вә башқа из қоғлаш васитилирини орнитип чиққанлиқини, әмдиликтә мушуларниң васитиси билән уйғурлар вә тибәтләрниң барлиқ диний паалийәтлирини биваситә контрол қилишқа өткәнликини сөзләп өтти. У бу һәқтики сөзидә «бу бир һөкүмәтниң тунҗи қетим ғәрәзлик һалда юқири пән-техника васитилирини қоллинип охшимиған ирқтики кишиләрни рәткә турғузуп чиқиш қилмишидур» дәп көрсәтти. У йәнә хитайдики технологийә ширкәтлири базарға селиватқан әң йеңи техникиларниң бәзилири америкадики бир қисим ширкәтләрниң васитилик яки биваситә һалда хитай ширкәтлири билән иқтисадий һәмкарлиқ орнитишиниң мәһсули икәнликини, җүмлидин америкадики Intel, Thermo Fisher қатарлиқларниң хитай ширкәтлири билән болған һәмкарлиқи милйонлиған уйғурни лагерға апириватқан көзитиш камералири, ген әвришкисини топлаш системиси қатарлиқларға сорун һазирлап бәргәнликини тәкитләп «биз америка ширкәтлириниң бу хил сода паалийитигә ениқ чәклимә қоюшимиз лазим» деди.

Гуваһлиқ бериш йиғинида хитай һөкүмитиниң нөвәттики юқири пән-техникини васитә қилип туруп диний етиқад саһәсигә зулум селиш мәсилисигә қандақ муамилә қилиш тоғрисида нуқтилиқ пикир қилған киши америка сода министирлиқи қармиқидики санаәт вә бихәтәрлик идарисиниң мувәққәт башлиқи кордел хал болди. У гуваһлиқ йиғинида оттуриға қоюлған әһваллардин сода министирлиқиниң хәвәрдар икәнликини, дәл мушу сәвәбтин өзи мәсул болуватқан идариниң америка сода министирлиқи, малийә министирлиқи, ташқи ишлар министирлиқи қатарлиқ орунлар билән зич һәмкарлишиш арқилиқ уйғурлар диярида мушу хилдики юқири пән-техникилиқ назарәтни бәрпа қилиш вә уни иҗра қилишқа четишлиқ ширкәтләрни «қара тизимлик» кә елишта паал рол ойнап кәлгәнликини сөзләп өтти. Шундақла йеқинда оттуриға чиқиватқан «уйғур дияридики мәҗбурий әмгәккә четишлиқ ширкәтләрниң америкаға мал експорт қилишини чәкләш» ниң буниңдики йеңи тәдбирләрдин болғанлиқини баян қилди. Кордел хал әпәндиниң билдүрүшичә, 2018-йили рәсмий қанунға айланған «експорт контроллуқини ислаһ қилиш қануни» уларниң нөвәттики америка истемалчилар базириниң ташқи дунядин тавар импорт қилишиға йетәкчи болидиған асаслиқ васитә икән. Дәл мушу қанун сәвәбидин нөвәттә сода министири рус әпәнди вә униң қол астидикиләр уйғурлар дияридики кишилик һоқуқни аяқ-асти қилиш, диний вә миллий зулумни йолға қоюш қилмишлириға четишлиқ експорт паалийитигә ениқ чәклимә қойған. Һазир улар «қара тизимлик» кә киргүзгән хитай ширкәтлириниң сани 48 гә йәткән болуп, буларниң зор бир қисми хитай өлкилиридики ширкәтләр икән. У бу һәқтә сөз қилип, бу хил тәдбирләрни қоллинишниң нөвәттики уйғурларға қаритилған зулумларни чәкләштә биваситә вә иҗабий рол ойнайдиғанлиқини, шуниң үчүн америка һөкүмитиниң уйғурларға қаритилған диний зиянкәшликкә хатимә бериш үчүн техиму күчлүк тәдбирләрни елиши лазимлиқини оттуриға қойди.

Гуваһлиқ бериш йиғининиң иккинчи бөликидә һәрқайси саһәләрдин кәлгән мутәхәссисләр хитай һөкүмитиниң диний етиқад саһәсини техникилиқ назарәт соруни қиливелиши һәмдә буниңға қарши тәдбирләр һәққидә сөз қилди. Болупму вашингтон шәһиридики «истратегийә вә хәлқара мунасивәтләр мәркизи» кишилик һоқуқ бөлүминиң директори амий лер нөвәттә мәвҗут болуватқан йеңи техникилардин иҗабий вә сәлбий мәқсәтләр үчүн пайдилинишниң бирдәк мумкинликини, әмма хитай һөкүмитиниң бир һөкүмәт сүпитидә буниңдики сәлбий тәрәпни таллап, буни диний аммини контрол қилишқа тәтбиқлаватқанлиқини, шу сәвәбтин «бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т)ниң сода вә кишилик һоқуқ саһәси үчүн йетәкчи пиринсипи» дики бәлгилимиләрни қәтий еғишмастин иҗра қилишниң вақти келиватқанлиқини алаһидә тәкитләп өтти. Униң билдүрүшичә, дунядики барлиқ сода ширкәтлири риайә қилишқа тегишлик бу йетәкчи принсипта кишилик һоқуқни аяқ-асти қилишқа четилип қалған барлиқ сода паалийәтлирини чәкләш бәлгиләнгәникән. У мушу әһвалларни көздә тутқан һалда америкадики барлиқ юқири пән-техника ширкәтлириниң хитайдики техника ширкәтлиригә техникилиқ ярдәм бериштин қәтий сақлиниши лазимлиқини тәкитләп, һәрқайси ширкәтләрниң «йетәкчи принсип» ни иҗра қилиши, експорт контроллуқини давамлаштуруш, америка мәбләғ ширкәтлириниң хитайдики юқири пән-техника ширкәтлирини мәбләғ билән тәминлишини чәкләш қатарлиқ тәклипләрни оттуриға қойди.

Тексас университетиниң дотсенти шина грайтинс бу қетимқи гуваһлиқ бериш йиғинида хитай һөкүмити уйғурлар диярида юқири пән-техника васитиси арқилиқ бәрпа қилип чиққан сақчилар дөлити вә назарәт механизминиң ши җинпиңниң биваситә йолйоруқи арқилиқ оттуриға чиққан һадисиләр икәнликини алаһидә шәрһләп өтти. Униң пикричә, ши җинпиңниң «алдини елиш вә контрол қилиш» дегән баш йетәкчи идийисиниң нәтиҗисидә уйғурлар диярида «иҗтимаий муқимлиқ орнитиш» үчүн хитай һөкүмити ғайәт зор мәбләғ сәрп қилиш бәдилигә «мислисиз мукәммәл» болған назарәт системисини бәрпа қилип чиққан. Буниңдики бир муһим нишан диний етиқад саһәси болуп, буниңға четишлиқ барлиқ уйғурлар «зәһәрлик өсмә» вә «сиясий вирус» дегән тәбир билән атилишқа башлиған. Андин хитай һөкүмити бу «сиясий кесәллик» ни «давалаш» намида уйғурларни милйонлап лагерға қамаш, уларниң миллий вә диний мәдәнийәт системисини үзүл-кесил вәйран қилишқа башлиған. Шуниң үчүн нөвәттә америка һөкүмитиниң бу мәсилиләргә қарита техиму қаттиқ вә әмәлий болған тәдбирләрни елиши бәкму зөрүр икән.

Бу қетимқи гуваһлиқ бериш йиғинида вашингтон шәһиридики бир қисим ақиллар мәркизи вә сиясий тәшкилатларниң вәкиллириму гуваһлиқ бәрди. Мәлум болушичә, мәзкур гуваһлиқ бериш йиғининиң материяллири америка һөкүмити вә дөләт мәҗлисигә йоллинидиған болуп, уларниң бу җәһәттә техиму күчлүк тәдбирләрни елишиға түрткә болуш ролини ойнайдикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт