Washin'gton shehiride "Xitaydiki din'gha qaritilghan téxnika nazaretchiliki" témisida guwahliq yighini chaqirildi

Muxbirimiz eziz
2020-07-23
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining mu'awin re'is toniy pérkins ependi guwahliq bérish yighinida söz qilmaqta. 2020-Yili 22-iyul.
Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining mu'awin re'is toniy pérkins ependi guwahliq bérish yighinida söz qilmaqta. 2020-Yili 22-iyul.
uscirf.gov

Ötken yigirme yil mabeynide xitay hökümiti dunyada misli körülmigen nazaret sistémisi berpa qilip puqralarning xususiy uchurlirini toplashqa kirishken bolup, yéqindin buyan bu qilmish xelq'araning keskin eyibleshlirige duch kélishke bashlidi. Bolupmu ularning ötken birnechche yil mabeynide yuqiri pen-téxnika wasitisidin paydilinip xelqning turmushigha qulayliq yaritish ornigha, bu halni Uyghurlar we tibetler qatarliq diniy étiqadni kündilik hayatining ajralmisi terkibi qismigha aylandurghan milletlerni biwasite nazaret qilishqa wasite qilishi, shuningdek diniy erkinlikning teqibge uchrishida "Yéngi rékort" yaritishi barghanséri zor tenqid sadalirining otturigha chiqishigha seweb boldi. Ene shu jehettiki ré'alliqning hazirqi ehwaligha qarap chiqish üchün amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti 22-iyul küni chüshtin burun mexsus guwahliq bérish yighini chaqirdi.

Yighinda aldi bilen mezkur komitétning re'isi gayl manshin xanim söz élip, xitay kompartiyisi qurulghandin tartip xelqqe zulum sélishning héch waqit toxtap qalmighanliqi heqqide qisqiche chüshenche berdi. Bolupmu nöwette bu zulumning eng yuqiri pellisi xitay hökümitining yuqiri pen-téxnika wasitiliridin paydilinip milyonlighan Uyghurni lagérgha qamash, ularni mejburiy emgekke sélish hemde axirida qirghinchiliq sheklini alghan nopus kontrolluqini ijra qilish sheklide otturigha chiqiwatqanliqini, nöwette ulargha qaritilghan assimilyatsiye bilen étiqad weyranchiliqining barawer yosunda dawam qiliwatqanliqini sözlep kélip, bügünki guwahliq bérish yighinining zamaniwi pen-téxnikilarning exlaqiy sapasigha emes, belki xitay hökümitining buni qandaq shekilde zulum wasitisi qiliwalghanliqigha qarap chiqish ikenlikini tekitlidi.

Bu jehettiki ehwallar heqqide chüshenche bergen mu'awin re'is toniy pérkins ependi nuqtiliq qilip xitay hökümitining ötken on yil ichide Hikvision, Dahua qatarliq shirketlerning biwasite yardemlishishi bilen pütün xitay miqyasida, jümlidin Uyghurlar diyarida milyonlarche közitish kamérasi we bashqa iz qoghlash wasitilirini ornitip chiqqanliqini, emdilikte mushularning wasitisi bilen Uyghurlar we tibetlerning barliq diniy pa'aliyetlirini biwasite kontrol qilishqa ötkenlikini sözlep ötti. U bu heqtiki sözide "Bu bir hökümetning tunji qétim gherezlik halda yuqiri pen-téxnika wasitilirini qollinip oxshimighan irqtiki kishilerni retke turghuzup chiqish qilmishidur" dep körsetti. U yene xitaydiki téxnologiye shirketliri bazargha séliwatqan eng yéngi téxnikilarning beziliri amérikadiki bir qisim shirketlerning wasitilik yaki biwasite halda xitay shirketliri bilen iqtisadiy hemkarliq ornitishining mehsuli ikenlikini, jümlidin amérikadiki Intel, Thermo Fisher qatarliqlarning xitay shirketliri bilen bolghan hemkarliqi milyonlighan Uyghurni lagérgha apiriwatqan közitish kaméraliri, gén ewrishkisini toplash sistémisi qatarliqlargha sorun hazirlap bergenlikini tekitlep "Biz amérika shirketlirining bu xil soda pa'aliyitige éniq cheklime qoyushimiz lazim" dédi.

Guwahliq bérish yighinida xitay hökümitining nöwettiki yuqiri pen-téxnikini wasite qilip turup diniy étiqad sahesige zulum sélish mesilisige qandaq mu'amile qilish toghrisida nuqtiliq pikir qilghan kishi amérika soda ministirliqi qarmiqidiki sana'et we bixeterlik idarisining muweqqet bashliqi kordél xal boldi. U guwahliq yighinida otturigha qoyulghan ehwallardin soda ministirliqining xewerdar ikenlikini, del mushu sewebtin özi mes'ul boluwatqan idarining amérika soda ministirliqi, maliye ministirliqi, tashqi ishlar ministirliqi qatarliq orunlar bilen zich hemkarlishish arqiliq Uyghurlar diyarida mushu xildiki yuqiri pen-téxnikiliq nazaretni berpa qilish we uni ijra qilishqa chétishliq shirketlerni "Qara tizimlik" ke élishta pa'al rol oynap kelgenlikini sözlep ötti. Shundaqla yéqinda otturigha chiqiwatqan "Uyghur diyaridiki mejburiy emgekke chétishliq shirketlerning amérikagha mal éksport qilishini cheklesh" ning buningdiki yéngi tedbirlerdin bolghanliqini bayan qildi. Kordél xal ependining bildürüshiche, 2018-yili resmiy qanun'gha aylan'ghan "Éksport kontrolluqini islah qilish qanuni" ularning nöwettiki amérika istémalchilar bazirining tashqi dunyadin tawar import qilishigha yétekchi bolidighan asasliq wasite iken. Del mushu qanun sewebidin nöwette soda ministiri rus ependi we uning qol astidikiler Uyghurlar diyaridiki kishilik hoquqni ayaq-asti qilish, diniy we milliy zulumni yolgha qoyush qilmishlirigha chétishliq éksport pa'aliyitige éniq cheklime qoyghan. Hazir ular "Qara tizimlik" ke kirgüzgen xitay shirketlirining sani 48 ge yetken bolup, bularning zor bir qismi xitay ölkiliridiki shirketler iken. U bu heqte söz qilip, bu xil tedbirlerni qollinishning nöwettiki Uyghurlargha qaritilghan zulumlarni chekleshte biwasite we ijabiy rol oynaydighanliqini, shuning üchün amérika hökümitining Uyghurlargha qaritilghan diniy ziyankeshlikke xatime bérish üchün téximu küchlük tedbirlerni élishi lazimliqini otturigha qoydi.

Guwahliq bérish yighinining ikkinchi bölikide herqaysi sahelerdin kelgen mutexessisler xitay hökümitining diniy étiqad sahesini téxnikiliq nazaret soruni qiliwélishi hemde buninggha qarshi tedbirler heqqide söz qildi. Bolupmu washin'gton shehiridiki "Istratégiye we xelq'ara munasiwetler merkizi" kishilik hoquq bölümining diréktori amiy lér nöwette mewjut boluwatqan yéngi téxnikilardin ijabiy we selbiy meqsetler üchün paydilinishning birdek mumkinlikini, emma xitay hökümitining bir hökümet süpitide buningdiki selbiy terepni tallap, buni diniy ammini kontrol qilishqa tetbiqlawatqanliqini, shu sewebtin "Birleshken döletler teshkilati (b d t)ning soda we kishilik hoquq sahesi üchün yétekchi pirinsipi" diki belgilimilerni qet'iy éghishmastin ijra qilishning waqti kéliwatqanliqini alahide tekitlep ötti. Uning bildürüshiche, dunyadiki barliq soda shirketliri ri'aye qilishqa tégishlik bu yétekchi prinsipta kishilik hoquqni ayaq-asti qilishqa chétilip qalghan barliq soda pa'aliyetlirini cheklesh belgilen'geniken. U mushu ehwallarni közde tutqan halda amérikadiki barliq yuqiri pen-téxnika shirketlirining xitaydiki téxnika shirketlirige téxnikiliq yardem bérishtin qet'iy saqlinishi lazimliqini tekitlep, herqaysi shirketlerning "Yétekchi prinsip" ni ijra qilishi, éksport kontrolluqini dawamlashturush, amérika meblegh shirketlirining xitaydiki yuqiri pen-téxnika shirketlirini meblegh bilen teminlishini cheklesh qatarliq tekliplerni otturigha qoydi.

Téksas uniwérsitétining dotsénti shina graytins bu qétimqi guwahliq bérish yighinida xitay hökümiti Uyghurlar diyarida yuqiri pen-téxnika wasitisi arqiliq berpa qilip chiqqan saqchilar döliti we nazaret méxanizmining shi jinpingning biwasite yolyoruqi arqiliq otturigha chiqqan hadisiler ikenlikini alahide sherhlep ötti. Uning pikriche, shi jinpingning "Aldini élish we kontrol qilish" dégen bash yétekchi idiyisining netijiside Uyghurlar diyarida "Ijtima'iy muqimliq ornitish" üchün xitay hökümiti ghayet zor meblegh serp qilish bedilige "Mislisiz mukemmel" bolghan nazaret sistémisini berpa qilip chiqqan. Buningdiki bir muhim nishan diniy étiqad sahesi bolup, buninggha chétishliq barliq Uyghurlar "Zeherlik ösme" we "Siyasiy wirus" dégen tebir bilen atilishqa bashlighan. Andin xitay hökümiti bu "Siyasiy késellik" ni "Dawalash" namida Uyghurlarni milyonlap lagérgha qamash, ularning milliy we diniy medeniyet sistémisini üzül-késil weyran qilishqa bashlighan. Shuning üchün nöwette amérika hökümitining bu mesililerge qarita téximu qattiq we emeliy bolghan tedbirlerni élishi bekmu zörür iken.

Bu qétimqi guwahliq bérish yighinida washin'gton shehiridiki bir qisim aqillar merkizi we siyasiy teshkilatlarning wekillirimu guwahliq berdi. Melum bolushiche, mezkur guwahliq bérish yighinining matériyalliri amérika hökümiti we dölet mejlisige yollinidighan bolup, ularning bu jehette téximu küchlük tedbirlerni élishigha türtke bolush rolini oynaydiken.

Toluq bet