Хитайдики чәтәллик мухбирлар кулуби: "юқум мәзгилидә уйғур илида мәлумат игиләш техиму қийинлашти"

Мухбиримиз ирадә
2021-03-08
Share
Хитайдики чәтәллик мухбирлар кулуби: "ню-йорк вақти" гезитиниң мухбири Steven Lee Myers хитай ташқи ишлар баянатчиси гең шуаңниң мухбирларға қилған баянатидин кейин башқа чәтәллик мухбирлар билән параңлашмақта. 2020-Йили 18-март, бейҗиң.
AP

Хитайдики чәтәллик мухбирлар кулуби өткән бир йил мәзгилидә хитайда хизмәт қиливатқан чәтәллик мухбирларниң хизмәт шараитиниң қаттиқ начарлашқанлиқини билдүрди. Болупму улар доклатида чәтәл ахбаратлири мухбирлириниң уйғур ели һәққидә мәлумат игилишиниң һәссиләп қийинлашқанлиқини тәкитлиди.

Хитайдики чәтәллик мухбирлар кулубиниң баян қилишичә, 2020-йили ичидә хитайда ахбарат әркинлики илгириләп чәкләнгән, чәтәллик мухбирларға қаритилған зорлуқ-зомбулуқ күчәйгән, хитай һөкүмәт даирилири визини қалқан қилип туруп, хитай яхши көрмәйдиған темиларда хәвәр ишлигән чәтәл ахбаратчилирини әдәбләшни күчәйткән.

Болупму мухбирларниң мәлумат игилиши әң қейин район уйғур ели болғанлиқтин улар доклатта "шинҗаңдин мәлумат игиләш" темисида айрим тохталған. Униңда мундақ дейилгән: "мухбирларға қаритилған зорлуқ-зомбулуқ шинҗаңда әң көзгә көрүнәрлик болуп, улар районда сақчилар вә хәвпсизлик хадимлири тәрипидин очуқ-ашкара тәқибгә елинған, рәсим вә видийолири өчүрүлгән, йәрликтики кишиләр билән сөзлишиши чәкләнгән. 2020-Йили ичидә шинҗаңға барған 12 мухбирниң һәммиси айрим-айрим һалда тәқиб қилиш, рәсим-видийолири өчүрүлүш, зиярәт рухсити тәләп қилиштәк әһвалларға учриған болса, йәнә бәзи мухбирларниң хизмәт җәряни баштин-ахир назарәт қилинған, бәзилири визисиниң бикар қилинидиғанлиқи яки зиярәт қилинған кишиләрдин өч елинидиғанлиқи һәққидә тәһдитләргә дуч кәлгән.

Юқиридики бу доклат дәл нопузлуқ ахбарат органлиридин б б с вә с н н телевизийәлири уйғур аяллириниң лагерлардики әһвали вә уйғурларниң мәҗбурий әмгәккә тутулуш мәсилиси тоғрулуқ хәвәр ишлигәндин кейин, хитай һөкүмәт даирилири һәдәп бу ахбаратларни "яман ғәрәз билән ялған хәвәр тарқитиш" билән әйибләватқан мәзгилгә тоғра кәлди. Техи бир қанчә күн аввал хитай һөкүмитиниң авази, хитайниң хәлқара мунасивәтләр тәтқиқат орниниң тәтқиқатчиси вектор гав б б с мухбириниң уйғурлар һәққидики зияритини қобул қилғанда қаттиқ чичаңлап, лагерларни вә лагердики уйғур аяллири учриған хорлуқни, мәҗбурий әмгәкни рәт қилған иди. Б б с мухбири уйғур елиниң мухбирларниң бериши чәкләнгән йәрликини дегинидә вектор гав йәнә дипломатийәгә мас кәлмәйдиған услубта варқирап-җарқирап туруп "шинҗаң дипломатларға вә хәлқаралиқ органларға очуқ. Шундақла һәқиқәтни язидиған, обйектип хәвәр язидиған мухбирларға һәр вақит очуқ, шинҗаң алдин һөкүм қилип хитай һөкүмитини қарилаш үчүн хәвәр язидиған яман нийәтлик мухбирларға очуқ әмәс" деди.

Хитайниң ташқи ишлар баянчиси ваң венбиңму илгири б б с'ниң хәвиригә инкас қайтурғанда охшашла "обйектип ахбаратчиларни" қарши алидиғанлиқини тәкитлигәниди. У һәм чәтәллик мухбирлар кулубиниң доклатиниму "асассиз" дәп рәт қилған.

Америкадики кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати асия ишлири директори софи ричардсон зияритимизни қобул қилип, хитайниң обйектип мухбирлар дегән сөзигә җаваб қайтурди. У мундақ деди: "биз һәммимиз хитайниң обйектип дегән сөзиниң мәнисини билимиз. Хитай һөкүмитиниң обйектип дегини хитайни махтап, давамлиқ яхши тәрәплирини язидиған мухбирлар дегини. Болупму корона вирус юқуми, хоңкоң демократийәси вә шинҗаң мәсилиси вә һәтта бейҗиң қишлиқ олимпикигә мунасивәтлик мәсилиләргә хәлқараниң қизиқиши күчийиватқан бир мәзгилдә хитайда чәтәллик мухбирларниң һәрикитиниң бундақ күчлүк чәклимигә учриши яхши әһвал әмәс"

Хитайдики чәтәллик мухбирлар кулубиниң көрситишичә, өткән бир йил ичидә хитай таҗсиман вирус юқумини ахбаратни чәкләштики баһанә қиливалған болуп, бу чәтәллик мухбирларниң мәлумат игилиши болупму уйғур елидин мәлумат игилишини зор дәриҗидә қийинлаштурған. Доклатта мундақ дейилгән:

"корона вирус юқуми хитай һөкүмитигә аммиви сағламлиқ баһаниси билән чәтәллик мухбирларни чәкләйдиған пурсәт яритип бәрди. Хитай даирилири аммиви сағламлиқни сәвәб қилип туруп, чәтәллик мухбирларниң бир қисим районларға беришини чәклиди, буниңда әң гәвдилик болғини шинҗаң районидур. Гәрчә бир қисим чәтәллик вә хитай зиярәтчиләр районға әркин берип кәлгән болсиму, бирақ бу йәрдин мәлумат игиләш нийитидики ахбаратчилар вә бир қисим мәнбәләрниң бу йәрләргә бериши қаттиқ тосалғуға учриди."

Чәтәллик мухбирлар кулуби мана мушундақ хитайда ахбарат әркинлики зор дәриҗидә чекиниватқан вә бундин кейинму яхшилинишидин үмид йоқ әһвал астида, хитайниң 2022-йиллиқ қишлиқ олимпик мусабиқисигә саһибханилиқ қилишиниң кишини ойландуридиған бир мәсилә икәнликини оттуриға қойған.

Кулуб доклатта мундақ дегән: "FCCC хитайдики ахбарат әркинликиниң техиму кәң мәнидин ейтқанда сөз әркинликиниң тез сүрәттә төвәнлигәнликидин қаттиқ үмидсизләндуқ. Бу олимпик тәнһәрикәт мусабиқисиниң үстүнлүк, һөрмәт вә достлуқтин ибарәт роһиға пүтүнләй зит"

Софий ричардсон ханим хитайниң бу нөвәтму олимпик мусабиқисигә саһибханилиқ қилишиға рухсәт берилмәслики керәкликини тәкитлиди. У мундақ деди: "бу олимпик роһиға хилап, шундақла хитай 2008-йили олимпик мусабиқиси өткүзүштин аввал ахбарат әркинликини яхшилаш вәдисигиму хилап. Әйни чағда хитайниң вәдисигә әмәл қилмаслиқиға кишиләр диққәт қилмиди, олимпик комитетиму диққәт қилмиди, һечким җавабкарлиқ сүрүштүрмиди. Бу нөвәт дөләтләр буниңға рухсәт қилмаслиқи керәк, бу дөләтләр қарар қилип тәнһәрикәтчилирини әвәтмәслики керәк. юқири дәриҗилик дипломатлирини әвәтмәслики керәк, бу мусабиқиниң ярдәм бәргүчи ширкәтлири вә орунлириниң инсан һәқлири дәпсәндичиликигә четишлиқ болуп-болмиғанлиқини қаттиқ тәкшүрүши керәк."

Софи ханим йәнә, һәрқайси демократик дөләтләрдики тәнһәрикәтчиләрниңму өзлүкидин хитайға охшаш кишилик һоқуқ җинайити билән шуғуллиниватқан, ахбарат әркинлики чәклинидиған бир дөләткә берип мусабиқигә қатнишишни рәт қилиши керәкликини, һазир бундақ тәшәббусларниңму көпийиватқанлиқини билдүрди.

Хитайдики чәтәллик мухбирлар кулубиниң көрситишичә, бу кулубқа 30 дин артуқ дөләтниң мухбирлири әза болуп, өткән бир йил ичидә аз дегәндә 18 чәтәллик мухбир хитайдин қоғлап чиқирилған. Улар "вал-ситрит журнили", "вашингтон почтиси" вә "ню-йорк вақти гезити" ниң мухбирлирини өз ичигә алидикән. Һазир хитайда хизмәт қилидиған америкилиқ мухбирларниң сани илгирики 60 нәччә нәпәрдин, һазирқи 39 нәпәргә кемәйгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт