Скотт моррисон: “уйғур ирқий қирғинчилиқини тохтатмисақ, хитайға илһам бәргән болимиз”

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2023.02.21
Скотт моррисон: “уйғур ирқий қирғинчилиқини тохтатмисақ, хитайға илһам бәргән болимиз” Әнглийәниң сабиқ баш министири лиз трус(Liz Truss) солда вә авистиралийәниң сабиқ баш министири скот моррисон(Scott Morrison) хитайға қарши хәлқаралиқ парламент әзалири (IPAC) сөһбәт йиғинида. 2023-Йили 17-феврал, токйо, японийә.
AP

Бу йил 2-айниң 17-күни IPAC дәп атилидиған хәлқаралиқ хитайға қарши парламент әзалири бирлики японийә парламентида тунҗи қетим бир муһакимә йиғини өткүзгән болуп, йиғинда уйғурларниң һазирқи еғир вәзийити алаһидә оттуриға қоюлған. Йиғинда сөз қилған австралийәниң сабиқ баш министири скотт моррисон (Scott Morrison) әпәнди уйғур ирқий қирғинчилиқи тохтитилмиса хитайға илһам бәргән болидиғанлиқини тәкитлигән.

Австралийәниң сабиқ баш министири скотт моррисон әпәнди йиғинда мундақ дегән: “уйғурларға елип бериливатқан ирқий қирғинчилиқ 2014-йили пиланланғаниди. Бу, 2017-йилидин башлап иҗра қилинишқа башланди. Хитай президенти ши җинпиң қәтий рәһим қилмаңлар дәп йо йоруқ бәрди. 2019-Йили‛ню-йорк вақти‚ гезитидә шинҗаң мәхпий сақчи архиплири ашкариланди. Австралийә истратегийә вә сиясәт институти елан қилған ‛мәдәнийәт мираслириниң йоқ қилиниши‚ мавзулуқ доклатта уйғур мәдәнийитиниң пүтүнләй йоқ қиливатқанлиқи оттуриға қоюлди. Шундақла 2022-йили 8-айниң 30-күни бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссари ишханиси елан қилған доклатидиму уйғурларға елип бериватқан вәһший җинайәтләр оттуриға қоюлди. Бундақ бир вәзийәттә уйғур ирқий қирғинчилиқини тохтатмисақ, хитайға илһам бәргән болимиз”.

Хәлқаралиқ хитайға қарши парламент әзалири бирлики йиғини 17-феврал әтигән саәт 9 дин кәч саәт 7 гичә пүтүн күн японийә парламентида давам қилған. Бу йиғинға америка, канада, явропа дөләтлири, австралийә, йеңи зеландийә қатарлиқ дөләтләрдин хитайға қарши паалийәт елип бериватқан парламент әзалири иштирак қилған. Мәзкур йиғинға японийә парламентидинму көп санда парламент әзаси иштирак қилған болуп, йиғин мухбирларға ечиветилгән һалда өткүзүлгән.

Хитайға қарши хәлқаралиқ парламент әзалири (IPAC) сөһбәт йиғинида “уйғур һәрикити тәшкилати” ниң башлиқи рошән аббас ханим сөзлимәктә. 2023-Йили 17-феврал, токйо, японийә.
Хитайға қарши хәлқаралиқ парламент әзалири (IPAC) сөһбәт йиғинида “уйғур һәрикити тәшкилати” ниң башлиқи рошән аббас ханим сөзлимәктә. 2023-Йили 17-феврал, токйо, японийә.
RFA/Erkin Tarim

Йиғинға әнглийәниң сабиқ баш министири лиз трусс (Liz Truss) ханим вә белгийәниң сабиқ баш министири гуй вәрхофстадт(Guy Verhofstadt) қатарлиқ рәһбәрләрму қатнашқан болуп, буларму уйғурларниң нөвәттики еғир вәзийитини тилға алған.

Мәзкур йиғинда уйғурларға вакалитән японийәдә зиярәттә болуватқан уйғур һәрикити тәшкилатиниң башлиқи рошән аббас ханим билән японийә уйғур җәмийитиниң баш катипи әхмәт летип әпәнди сөз қилған. Рошән аббас ханим нутқида алди билән уйғурлар дучар болуватқан ирқий қирғинчилиқ һәққидә тохтилип мундақ дегән:

“бүгүн дунядики һәр бир уйғур ши җинпиңниң шәрқий түркистанда елип бериватқан ирқий қирғинчилиқ сияситиниң қурбанидур. Уйғурлар җаза лагерлириға соланди, уйғурларниң ичкий органлири елинмақта, мәҗбурий әмгәккә селинмақта, һамилидар аялларниң балилири чүшүрүлмәктә, уйғур аяллири мәҗбурий һалда туғмас қилинмақта. Булардин сирт бир милйондин көп уйғур өсмүр йетимханиларға соланди. Уйғурларниң терилғу йәрлири тартивелинди. Шәрқий түркистанлиқлар иқтисадий җәһәттин вәйран қилинди. Хитай чәтәлдики уйғурларниму уруқ-туғқанлирини қамаш арқилиқ җазалимақта”.

Рошән аббас ханим сөзидә, уйғурларниң тәләплирини оттуриға қоюп мундақ деди: “биз японийә һөкүмитиниң уйғур қирғинчилиқини етирап қилишини, японийәни өз ичигә алған‚7 дөләт гуруһи‛билән‚20 дөләт гуруһи‛қатарлиқ хәлқаралиқ тәшкилатларниң уйғур қирғинчилиқини тохтитиш үчүн хитайға бесим ишлитишини тәләп қилимиз. Булардин сирт японийә һөкүмитиниң мәҗбурий әмгәкни тохтитиш қанунини мақуллап иҗра қилишини, дахуа, хәйкаң (Hikvision) вә хуавейгә охшаш уйғур қирғинчилиқиға шерик болуватқан хитай ширкәтлиригә қарши һәр хил тәдбирләрни елишини, уйғур мусапирлириға ярдәм қилишини тәләп қилимиз. Ши җинпиң рәһбәрликидики хитай компартийәси уйғурларни йоқ қилишқа бәл бағлиди. Силәрниң хитай компартийәниң бу яман нийитини тосувалалайдиғанлиқиңларға ишәнчимиз камилдур”.

Хитайға қарши хәлқаралиқ парламент әзалири (IPAC) сөһбәт йиғинида “уйғур һәрикити тәшкилати” ниң башлиқи рошән аббас ханим америкадики уйғур тәтқиқат мәркизи мудири абдулһеким идрис әпәнди хатирә сүрәттә. 2023-Йили 17-феврал, токйо, японийә.
Хитайға қарши хәлқаралиқ парламент әзалири (IPAC) сөһбәт йиғинида “уйғур һәрикити тәшкилати” ниң башлиқи рошән аббас ханим америкадики уйғур тәтқиқат мәркизи мудири абдулһеким идрис әпәнди хатирә сүрәттә. 2023-Йили 17-феврал, токйо, японийә.
RFA/Erkin Tarim

Игилишимизчә, бу муһим йиғинда икки муһим нуқта тәкитләнгән вә бу һәқтә конкрет қарар қобул қилинған. японийә уйғур җәмийитиниң баш катипи әхмәт летип әпәнди бу һәқтә мәлумат бәрди. У, мундақ деди:

“бу йиғин ахирлашқандин кейин бирләшмә баянат елан қилди. Бу бирләшмә баянатта икки муһим нуқта бар. Буниң биринчиси уйғур, хоңкоң қатарлиқ мәсилиләрдә хитайға қарши хәлқаралиқ һәмкарлиқни техиму күчәйтидиғанлиқини ениқ оттуриға қойди. Иккинчи бири, японийәниң мушу уйғур мәсилисигә охшаш мәсилиләрдә җинайи җавабкарлиқи бар хитай әмәлдарлирини җазаға тарталайдиған қанун йәни, магнисткий қанунни чоқум түзүп чиқиш керәкликини японийә һөкүмитидин тәләп қилди. Бу истратегийәлик әһмийәткә игә бир йиғин болди дәп ойлаймиз”. Әхмәт летип әпәнди хәлқаралиқ хитайға қарши парламент әзалири бирликиниң японийә парламентида чақирған тунҗи қетимлиқ бу муһакимә йиғининиң уйғур дәвасиға көрситидиған тәсири тоғрисида тохталди. У, мундақ деди:

“мәлум болғинидәк бу йил 5-айда японийәниң хирошима шәһиридә‚санаәтләшкән 7 дөләт гуруһи‛йиғини чақирилмақчи. Мушу йиғин ечилишқа 2-3 ай қалған чағда пүтүн дунядин хитайға қарши актип паалийәт елип бериватқан парламент әзалириниң бир йәргә йиғилип уйғур мәсилисини өз ичигә алған мәсилиләрдә японийә һөкүмитигә бундақ бир бесимни қилиши наһайити муһим әһмийәткә игә дәп қараймиз. Мушундақ хәлқаралиқ бесимларниң түрткисидә японийәниңму 5-айдики 7 дөләт гуруһи йиғинидин бурун мәйли мәҗбурий әмгәкни чәкләш тоғрисида болсун, мәйли магниский қанун шәклидә болсун бир қисим қанунларни мақуллуқтин өткүзүш еһтималлиқи йәнә бир балдақ көтүрүлди дәп ойлаймиз. Бу җәһәттин елип ейтқанда истиратегийәлик әһмийәткә игә бир йиғин болди дәп ойлаймиз”.

Йиғин җәрянға қанишип барлиқ сөз-нутуқларни аңлиған америкадики уйғур тәтқиқат мәркизи мудири абдулһеким идрис әпәнди телефон зияритимизни қобул қилип, у, йиғинда сөз қилған рәһбәрләрниң һәммисиниң уйғурларниң нөвәттики еғир вәзийити тоғрисида мәлумат бәргәнликини, болупму австралийәниң сабиқ баш министири скотт моррисон әпәндиниң сөзлириниң муһимлиқини тәкитлиди,

IPAC Дәп атилидиған хәлқаралиқ хитайға қарши парламент әзалири бирлики 2020-йили 6-айниң 4-күни, 1989-йилидики тйәнәнмен оқуғучилар һәрикитини хатириләш күнидә қурулған болуп, демократик әлләрдә хитайға қарши паалийәт елип бериватқан 100 парламент әзасидин тәшкил тапқан. Мәзкур хәлқаралиқ тәшкилат хитайниң дуняда пәйда қиливатқан сиясий вә иқтисадий хәвпи вә кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини көзитидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.