Amérikaning xitaygha qarshi riqabet küchini ashurushqa munasiwetlik qanunlirida Uyghurlar mesilisi tekitlenmekte

Muxbirimiz irade
2022.03.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Amérika dölet mejliside Uyghurlarning panahliq ishlirini asanlashturush, ularni bixeter döletlerge yerleshtürüsh heqqide ispat anglandi (Soldin onggha) amérika kéngesh palata ezasi jéf mérkiliy(Jeff Merkley) we awam palata ezasi jeymis makgowrn(James McGovern) amérika dölet mejliside échilghan “Ziyankeshliktin qoghdash-xongkongluqlar we Uyghurlargha insanperwerlik yolini échish” témisidiki ispat anglash yighinida. 2021-Yili 19-öktebir, washin'gton.
cecc.gov

Amérika dölet mejlisining kéngesh palatasi we awam palatasi yéqinda arqa-arqidin amérikaning xitaygha qarshi riqabet iqtidarini ashurush meqsitidiki “Amérika yéngiliq yaritish we riqabet qanuni” (USICA) we awam palatasida maqullan'ghan “Amérika riqabet qanuni” (America Competes Act) ni maqullighan.

Yuqiriqi her ikki qanun layihesi amérikaning yérim ötküzgüch ishlepchiqirishi we tetqiqat xizmetliri üchün 50 milyard dollardin artuq meblegh bilen teminleshni, yene kelgüsidiki muhim téxnika sahelirini tereqqiy qildurush üchün 200 milyard dollardin artuq meblegh hoquqi bérishni küchke ige qilidiken. Bundin sirt yene u amérikaning teminlesh zenjiri mesilisini hel qilish we adil sodini ilgiri sürüsh üchün qoshumche tekliplerni öz ichige alidiken. Bu amérikaning xitay tehditige qarshi turush üchün alghan zor qedemlirining biri bolup hésablinidiken. Aldimizdiki künlerde bu ikki layihe birleshtürülüp, uning axiriqi nusxasi élan qilinidiken.

28-Mart küni amérika dölet mejlisi xitay ishliri ijra'iye komitétining re'isliri bolghan kéngesh palata ezasi jéf mérkléy we awam palata ezasi jéymis mkgawérn, amérika awam palatasi we kéngesh palatasining rehberlirige ochuq xet élan qilghan. Ochuq xette amérika dölet mejli'isde maqullan'ghan ikki qanun layihesining axiriqi nusxalirining Uyghurlarning kishilik hoquqinimu öz ichige alghan bir qatar küchlük kishilik hoquq prinsiplirini öz ichige élishi kéreklikini bildürülgen.

Xitay ishliri ijra'iye komitétining re'isliri ochuq xétide “Xitay hökümitining xelq'ara kishilik hoquq ölchimige buzghunchiliq qilish we dunyawi tertipni qaytidin belgilesh urunushigha taqabil turush üchün, kishilik hoquq prinsiplirining kem bolsa bolmaydighanliqi” ni tekitligen. Axiriqi birlikke kelgen nusxagha qoshushqa tégishlik bérilgen teklipler xitay ishliri ijra'iye komitéti yéqinqi ikki yilda otturigha qoyghan “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni”, “Xongkong kishilik hoquq we démokratiye qanuni”, “Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni” we “Tibet siyasiti we qollash qanuni” qatarliqlardiki munasiwetlik maddilarni eks ettüridighan bolup, teklipler arisida Uyghurlargha biwaste munasiwetlik bolghanliri töwendikilerdin ibaret:

“Xitay xelq jumhuriyitining ziyankeshlikidin qéchip chiqqan xongkongluqlar we Uyghurlarni qoghdash üchün kéngeytilgen köchmenler yolini berpa qilish؛ xitayning sénzor herikitini nazaret qilish heriket guruppisi qurup, xitayning amérika shirketlirini we puqralirini xitayning teqip qilishi we tehdit sélishidin qoghdash؛ shinjang Uyghur aptonom rayonidiki asasliqi türkiy musulman milletlerni nishan qilghan mejburiy tughmas qilish we mejburiy bala chüshürüshke qatnashqan shexslerge jaza tedbiri qoyush.”

Yuqiriqilardin sirt yene xitay ichi we sirtidiki musteqil axbarat wastilirini qollash, zhurnalistlarni yétishtürüsh we qoghdash arqiliq xitayning saxta uchur herikitige taqabil turush؛ xitaydiki her türlük kishilik hoquq heriketliri, az sanliq milletler hoquqi, diniy erkinlik, pikir erkinliki, ayallar hoquqi qatarliq ijtima'iy heriketlerni ilgiri sürüsh üchün meblegh ajritish؛ éksportni kontrol qilish tizimliki turghuzup, xitayning nazaret qilish yaki basturush iqtidarini ashuridighan halqiliq mehsulatlarning xitaygha ékisport qilinmasliqigha kapaletlik qilish؛ amérikining kapital baziridiki xitay shirketlirining amérikaning dölet bixeterlikige buzghunchiliq qilidighan, kishilik hoquqqa éghir dexli-teruz qilghan yaki amérika meblegh salghuchilirining iqtisadiy xewpini ashuruwétidighan pa'aliyetlerge bilip-bilmey qatnashqan-qatnashmighanliqini tekshürüp éniqlash qatarliq tekliplerni öz ichige alidiken.

Xitayning amérikaning dölet menpe'eti we xewpsizlikige peyda qiliwatqan tehditi nöwette amérika siyaset sahesidiki muhim mesile bolup, her ikki partiyedin bolghan siyasetchilerning küntertipidiki muhim téma bolup qalghan. Bügün amérika kéngesh palatasining ezasi marko rubiyo amérikadiki nopuzluq konsérwatip tetqiqat merkizi bolghan “Miras fondi” teripidin uyushturulghan “Putin qozghighan urush we xitay kompartiyesi peyda qiliwatqan tehdit” namliq söhbet yighinigha qatniship qilghan sözidimu, xitay tehditi üstide noqtiliq toxtalghan. U xitay peyda qiliwatqan tehditning eslidiki sabiq sowét ittipaqi peyda qilghan tehditdinmu zorluqini tekitlep: “Biz yadro qoral ambirigha ige bolghan, emma halqiliq teminlesh zenjirini kontrol qilidighan, yer shari soda bazirigha tesir körsiteleydighan béyjingdek reqibke duch kéliwatimiz,” dégen.

U yene “Nechche on yildin buyan, xitay kompartiyisi yer shari tertipini qaytidin qurup, dunyadiki eng küchlük döletke aylinishtiki heqiqiy arzusini yoshurup keldi. Emma ular hazir uni yoshurup olturmaywatidu. . . Ular téximu küchlük bolushning birdinbir yoli bashqilarni, bolupmu amérikani ajizlashturush dep qaraydu,” dégen.

Marko rubiyo sözi dawamida xitayning amérikaning soda we iqtisadqa munasiwetlik ewzel siyasetliridin keng-küshade paydilinip, özini küchlendürgenlikini, téxnika oghriliqi bilen shughullan'ghanliqini, teminlesh zenjirlirini Uyghur mejburiy emgiki bilen bulghighanliqini tilgha alghan.

U sözi dawamida köp qétim “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” ni toluq yolgha qoyush arqiliq, Uyghurlarning mejburiy emgiki bedilige kelgen mehsulatlarning amérika bazirigha kirishini cheklesh we amérika teminlesh zenjirlirini ishenchlik yerlerge yötkeshning ehmiyitini qayta-qayta tekitligen.

Marko rubiyo yene bezi amérika shirketlirining menpe'et bedilige xitayning kömichige chogh tartidighan heriketlerde boluwatqanliqini tilgha alghandimu “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” gha qarshi lobiychiliq qilghan nayki, kokakola, alma shérketlirini tilgha alghan. U yene “Mulen” filimini Uyghur élidiki jaza lagérliri jaylashqan yerlerde filimge alghanni az dep, ashu jaza lagérlirini bashquruwatqan saqchilargha rehmet éytqan “Holliywud” ni tilgha élip, bu shirketlerni eyibligen.

Amérika dölet mejlisi xitay ishliri ijra'iye komitétining re'islirimu kéngesh palata we awam palata rehberlirige yazghan ochuq xétide, xitay tehditige omumiyyüzlük taqabil turushning muhimliqini, ötken bir qanche yilda xitay hökümitining amérika we dunya miqyasida öz tesirini kücheytish teshwiqati we saxta uchur tarqitish herikitini izchil kücheytkenliki, xitayning siyasitini tenqid qilidighan pa'aliyetchiler, ilmiy tetqiqatchilar we shexslerni nishan qilghan dölet halqighan basturush heriketlirini kücheytkenlikini eskertken.

Ular munularni tekitligen: “Kishilik hoquq bizning xitay bilen bolghan munasiwitimizning yadrosi hem amérika prinsiplirining namayendisi. Qanun layihesning axiriqi nusxasi choqum kishilik hoquq prinsipigha a'it mustehkem maddilarni öz ichige élishi kérek, bu bizning dunya miqyasida künséri küchiyiwatqan mustebitlik dolqunigha qarshi turushimiz üchün kéreklik. Biz silerning démokratik erkinlik, kishilik hoquq we qanun bilen idare qilishni qoghdash hem ilgiri sürüshni iqtisadiy hemkarliq we bixeterlik menpe'etidin ayrip qarimaydighanliqimizdin bésharet béridighan küchlük til we siyaset teshebbuslirimizni saqlap qélishinglarni soraymiz.”

Bügün yene amérika kéngesh palata ezasi rik sikot ependimu xitay tehditi heqqide mexsus yumilaq üstel yighini achqan. Mezkur yighindimu Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliq we mejburiy emgek mesilisi amérikaning dölet bixeterliki mesilisi qatarida köp qétim tilgha élin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.