"йеңидин рәфаһ" партийәсиниң рәиси: "һәрқайси дөләтләр хитайға қарши җиддий чарә-тәдбир елиши керәк"

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2021-06-03
Share
Түркийә "йеңидин рәфаһ партийәси" ниң муавин рәиси доған бекин әпәнди. 2021-Йили 2-июн, әнқәрә.
RFA/Erkin Tarim

Хитайниң уйғурларға қарита ирқий қирғинчилиқ йүргүзгәнлики америка башта болуп бәзи ғәрб дөләтлири парламентлири тәрипидин бирдәк бекитилгән, лондонға җәм болған гуваһчилар "уйғур сот коллегийәси" ниң 4-июн башлинидиған соти үчүн җиддий һазирлиқ қиливатқан бир пәйттә, түркийә һөкүмитиниң көп һалларда сүкүттә турувелиши түркийәдики өктичи партийәләрниң, аммивий тәшкилатларниң вә хәлқ аммисиниң наразилиқиға учримақта. Бу партийәләрдин бирси "йеңидин рәфаһ" партийәсидур. Биз бу һәқтә көз-қаришини игиләш үчүн "йеңидин рәфаһ партийәси" ниң муавин рәиси доған бәкин әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ.

У бу һәқтики соалимизға һәрқайси дөләтләрниң хитайға қарши конкирет чарә-тәдбирләр елиши керәкликини баян қилип, мундақ деди: "йеқиндин буян америка һөкүмити хитайниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ қиливатқанлиқини бекитти, шуниң билән хитайниң сиясити дуняға ашкариланған болди. Хитай һөкүмити ‹тәрбийәләш мәркизи' дегән намда мусулман түркий хәлқләргә еғир зулум қиливатиду. Районда мәдәнийәт қирғинчилиқи сиясити елип бериватиду. Хитай һөкүмити бу райондикқи йәрлик хәлқләрниң әқәллий һәқ-һоқуқлириниму бәрмәйватиду. Хитай уйғурларға зораванлиқ сиясити елип бармақта. Бурун африқа дөләтлиридә елип берилған ирқчилиқ, етник кәмситиштинму еғир бир сиясәт елип берилмақта. Шуңа бәзи дөләтләрниң пәқәтла бәзи қарарларни мақуллуқтин өткүзүши йетәрлик болмайду. Хитайға қарши конкирет чарә-тәдбирләрни елиши керәк дәп ойлаймән."

У биниң "қандақ чарә-тәдбир елиши керәк" дегән соалимизға җаваб берип, мусулман дөләтлириниму өз ичигә алған дунядики барлиқ дөләтләрниң хитайға иқтисадий җәһәттин имбарго елип бериши керәкликини баян қилди. У мундақ деди: "хитай америка вә русйә федератсийәсигә охшимайду. У иқтисадий җәһәттин, болупму ениргийә җәһәттин сиртқа беқинған бир дөләттур. Чәт әлдин ениргийә сетивалмай иқтисадиниң тәрәққий қилиши мумкин әмәс. Шуңа хитай ‹бир бәлвағ, бир йол' зәнҗиридики дөләтләргә қәриз бәрмәктә, уларниң портлирини иҗаригә алмақта. Болупму мусулман дөләтлири билән мунасивитини күчәйтишкә тиришмақта. Әгәр мусулман дөләтләрниң һәммиси шәрқий түркистан мәсилисидә һәмпикир болуп, шәрқий түркистан мәсилисигә игә чиқса, бу мәсилиниң һәл болидиғанлиқиға ишинимән. Ундақ болмай биз пәқәтла хитайни әйибләп қоюп олтурсақ, һечқандақ нәтиҗигә еришәлмәймиз."

Доған бәкин әпәнди түркийәниң шәрқий түркистан мәсилисидә башламчилиқ роли ойниши керәкликини баян қилип мундақ деди: "түркийәниң бу һәқтә башламчилиқ рол ойниши шәрт. Шәрқий түркистандики мусулман қериндашлиримизға игә чиқишимиз керәк, дәп оймаймән. Партийәмиз шәрқий түркистан аммивий тәшкилатлириниң паалийәтлирини қоллап қувәтләйду. Биз пәқәтла түркийәдила әмәс, бәлки чәт әлдики сиясий партийә, һөкүмәт хадимлири вә аммивий тәшкилатлар, һәтта дипломатлар билән елип барған учришишлиримизда шәрқий түркистан мәсилисини аңлитиватимиз. Уларни шәрқий түркистан мәсилисигә игә чиқишқа, көңүл бөлүшкә чақириватимиз. Әпсуски, бәзи дөләтләрниң һөкүмәтлири бу зулумдин техичә бихәвәр. Чүнки хитай шәрқий түркистан мәсилисидә дуняда тәтур тәшвиқат елип бериватиду. Әгәр бирләшкән дөләтләр тәшкилати билән хәлқара сот һәрикәткә өтсә, хитайниң уйғурларға қаратқан бесими азийиду, дәп ойлаймән."

"йеңидин рәфаһ" партийәси исламий қиммәт қарашларни тәрғип қилидиған, түркийәниң мусулман дөләтлири билән болған мунасивитини күчәйтиши керәклики тәкитләп келиватқан партийәләрдин биридур. Мәлум болғинидәк, бирләшкән дөләтләр тәшкилатида америка қатарлиқ бир қисим ғәрб әллири уйғурларни қоллимақта, мусулман дөләтләрниң көпи уйғур мәсилисидә сүкүттә турмақта яки хитайни қоллимақта. "йеңидин рәфаһ" партийәсиниң муавин рәиси доған бәкин әпәндидин бу һәқтә сорғинимизда, у мундақ җаваб бәри: биз мусулман дөләтләр билән учрашқанда давамлиқ бу мәсилини оттуриға қоюватимиз. Болупму биз билән мунасивити йеқин дөләтләргә шәрқий түркистан мәсилисини әтраплиқ аңлитиватимиз вә ярдәм қилишини тәләп қиливатимиз. Әпсуски, бәзи дөләтләр хитай билән болған тиҗарий мунасивити түпәйлидин шәрқий түркистан мәсилисидә сүкүттә туривеливатиду. Чүнки хитай ася дөләтлиригә вә африқадики дөләтләргә мәбләғ селиватиду. Хитай бу дөләтләргә қәрз пули бериш арқилиқ уларни өзиниң боюнтуруқи астиға елишқа тиришмақта. Хитайниң бу сиясити явропа дөләтлирини биарам қилмақта. Хитайниң бу хил кеңәймичилик сиясити давамлишидиған болса, явропа дөләтлириниң шәрқий түркистан мәсилисигә көңүл бөлүши күчийиду дәп ойлаймән. Дунядики һәр қайси дөләтләр, болупму мусулман дөләтлири шәрқий түркистан мәсилисиниму роһинга, кәшмир, пәләстин мәсилилири билән бир туташ һәл қилишқа тиршиши керәк."

Доған бәкин әпәнди түркийәниң 2016-йилидин кейин шәрқий түркистан сияситиниң өзгәргәнликини илгири сүрүп, мундақ деди: "президент рәҗәп таййип әрдоған бурун шәрқий түркистан мәсилисини оттуриға қоятти. Лекин 2016-йилидин тартип түркийә ғәрб әллиридин қәрз пул елишта қейинчилиққа учрашқа башлиди. Шуниң билән хитайға йеқинлишиш сиясити елип беришқа башлиди. Хитай истанбулға бәзи саһәләр бойичә мәбләғ салди. Хитай түркийәгә қәрз пулму бәрди. Шуңа түркийәни шәрқий түркистан мәсилисидә сүкүттә турушқа мәҗбур қеливатиду. Түркийәниң бу сиясити хатадур. Партийәмизниң қурғучиси мәрһум профессор доктор нәҗмәттин әрбақанға охшаш, түркийә һөкүмитиму һәр даим шәрқий түркистан мәсилисигә игә чиқиши керәк."

"йеңидин рәфаһ" партийәси өткән йили қурулған болуп, 1983-йили нәҗмәттин әрбақан қурған "рәфаһ партийәси" ниң давами һесаблиниду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт