Оттура асия мәмликәтлириниң хитайға болған қәриз мәсилиси йәнә оттуриға чиқмақта

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-11-27
Share
qirghizistan-soronbay-jenbekof-shi-jinping.gif Қирғизистан президенти соронбай җенбекоф вә униң хитай рәиси ши җинпиң сөһбәттин кейин имза қоюш мурасимида һөҗҗәт алмаштурмақта. 2019-Йили 13-июн, бишкәк.
AFP

70 Йил һөкүм сүргән совет иттипақиниң өткән әсирниң 90-йиллириниң башлирида йимирилип, униң орниға бир нәччә мустәқил дөләтләрниң мәйданға кәлгәнлики һәм уларниң һәр қайсиниң өз алдиға ички вә ташқи сиясәт йүргүзүватқанлиқи мәлум. Уларниң ичидә өзбек, қазақ, қирғиз, түркмәнгә охшаш түркий тиллиқ хәлқләрниңму өз алдиға мәмликәтлири қурулған болсиму, әмма 30 йилға йеқин вақиттин буян уларниң бәзилириниң болупму қошна хитайниң тәсиридин қутулалмайватқанлиқи илгири сүрүлмәктә. Йеқинда қирғизистан даирилириниң хитайдин алған қәрзни қайтуралмай, уни яндурушниң йениклитишини сориғанлиқи бир қатар аммивий ахбарат васитилириниң һәм мутәхәссисләрниң диққитини тартқан иди.

Буниңдин бир нәччә күн илгири "пәрғанә" агентлиқида елан қилинған "қирғизистан йәнә хитай хәлқ җумһурийитидин дөләт қәрзини төләшниң йениклитишни илтимас қилди" намлиқ мақалидин мәлум болушичә, қирғизистан даирилири хитайға болған қәрзини йениклитишниң орниға мәмликәттики хитай карханилириниң бихәтәрликини тәминләшни вәдә қилғанкән. Қирғизистанниң ташқий ишлар министири руслан қазақбайеф мәмликәтниң мундақ һәрикәткә барғанлиқини мушу йили дуняға тариған корона вируси вабаси билән бағлаштурған.

Әмди "мәркизий асия" йеңилиқлар агентлиқида берилгән мәркизий асия бойичә мустәқил журналист крис риклтонниң "қирғизистанниң хитайға қәрзи: дөләт хираҗитини кесиш билән хәлқтин мәбләғ йиғиш арисида" намлиқ мақалисида ейтилишичә, қирғизистанниң сабиқ баш министири еркин асрандийеф мушу йили апрел ейида хитай тәрәпниң қирғизистанниң илтимасини чүшәнгәнликини илгири сүргән болсиму, әмма хитай бу мәсилә бойичә һеч қандақ рәсмий билдүрүш елан қилмиғаникән.

Мәтбуатларда елан қилинған хәвәрләрдин игилишимизчә, һазир қирғизистандики бәзи әмәлдарлар, алий кеңәш әзалири хитай қәрзидин қутулуш үчүн хәлқтин ярдәм сораш тәклипини бәрсә, бәзилири 100 миң доллар бәргән һәр қандақ чәт әлликкә қирғизистан пуқралиқини бериш тәклипини бәрмәктикән. Мубада 50 миң чәт әллик шу миқдарда пул тапшурса, қирғизистан 5 милярд доллар йиғип, омумән ташқий қәрздин, шу җүмлидин хитай қәрзидин қутулалайдикән.

Радийомиз зияритини қобул қилған қирғизистанлиқ сиясәтшунас рәһим һапизоф әпәнди кейинки вақитларда қирғизистанниң хитайға болған қәрзиниң бир қатар юқири дәриҗилик әмәлдарлар, әрбаплар, сиясәтчиләр үчүн җиддий мәсилиләрниң биригә айланғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: "бүгүнки күнгә қәдәр қирғизистанниң ташқий қәрзи 4 милярд 500 милйон америка доллариға йәтти. 40 Пирсәнтини хитайниң қәрзи тәшкил қилиду. 7-Өктәбир инқилабидин кейинки вақитлиқ һөкүмити үчүн хитайға болған қәрз асасий мәсилиләрниң бири болуп қалмақта. Аддий хәлқ, һөкүмәт хизмәтчилири, сиясәтчиләр буниңдин кейин хитайдин көпләп қәрз елишқа қарши чиқмақта. Уларниң ейтишичә, қирғизистанниң хитайниң сиясий вә иқтисадий тәсиригә чүшүп қелиш хәвпи бар. Униңға бир мисал, таҗикистан хитайдин алған милярдлиған қәрзни қайтуралмастин, ахири бу қәрзниң орниға өз йериниң 2 пирсәнткә йеқин йерини хитайға беришкә мәҗбур болди. Мундақ әһвал қирғизистандиму тәкрарлиниши мумкин."

Қазақистанлиқ сиясәтшунас җасарал қуанишалинниң пикричә, хитай өзиниң мәркизий асияға қаритилған иқтисадий бастуруш сияситини аллиқачан йүргүзүватмақтикән. Бу җәһәттә таҗикистан вә қирғизистан хитайниң қапқиниға чүшүп болғанкән.

У мундақ деди: "қазақистанму һазирқи турқида мушуниңға йеқинлишип келиватиду. Қазақистан қапқанға чүшмисиму, әмма униңға аз қалди. Омумән қәрзниң өлчими һәр әлниң мәмликәтлик хираҗитигә қарап бәлгилиниду әмәсму. Таҗикистанниң йәрлик хираҗитиниң 60 пирсәнтигә йеқини хитайға қәриз болди. Қирғизистанниң 40 пирсәнти, қазақистан қәрзиниң 20 пирсәнти хитайға тоғра келиду. Демәк, бу чоң хәвп. Бу хәвптин қутулуш үчүн шу қәрзни қайтуруш керәк. Шуниңға бар күчни селиш лазим. Иккинчидин, шуниңға қарши туруш үчүн барлиқ имканийәтни пайдилиниши керәк. Буниң барлиқи һазирқи һөкүм сүрүватқан түзүмгә бағлиқ болмақта. Бу түзүм җинайәтчи түзүм. Өз территорийәсиниң бир пүтүнликигә хәвп туғдуруш бу чоң мәмликәтлик җинайәттур. Һазир бу түзүмдин қутулуш һәрикити барғансери күчәймәктә. Һазир хитай һәтта африқа әллиригиму хәвп туғдуруватиду."

Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди әпәнди һазирқи вақитта қирғизистан әһвалиниң һәқиқәтәнму еғир икәнликини, болупму буниңға бу йили башланған корона вируси вабасиниң қаттиқ тәсир қилғанлиқини, йәнә бир тәрәптин, қирғизистанда пат-пат йүз берип туридиған сиясий өзгиришләрниңму тәсири болғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: "униң үстигә түрмидә ятқанлар һөкүмәт бешиға чиқти. Җапароф президент сайлимини бәлгиләп, шуниңға тәйярлиқ қилиш үчүн һөкүмәткә йеңи кәлгәнләрни қойди. Шундақ қилип, қирғизистанда бир салаһийәтлик дөләт башлиқи, һөкүмәт рәиси йоқ. Әмди хитай бирдинла пул бәрмәйду. У өзигә пайдилиқ шәртләрни қойиду."

Қәһриман ғоҗамбәрди таҗикистанниң қәрзни қайтуралмай, өз йериниң бир қисмини беривәткәнликини, хитайниң у йәрдә һәтта өзиниң һәрбий базисини қуруп болғанлиқини билдүрди. У йәнә бу вәзийәтниң уйғур миллий һәрикитигиму сөзсиз тәсир йәткүзидиғанлиқини илгири сүрди.

Игилишимизчә, һазирға қәдәр таҗикисттанниң хитайға қәрзи 40 милйон долларни тәшкил қилса, йәнә бир оттура асия мәмликити өзбекистан хитайниң бир қатар банклириға 3 милярд 300 милйон доллар қәрзкән. Әмди қазақистанниң ташқий омумий қәрзи 152 милярд 700 милйон долларни тәшкил қилса, шуниң ичидин хитайға 10 милярд 200 милйон доллар қәрз икәнлики оттуриға қоюлмақта.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт