Уйғурларниң хитай өлкилиригә йөткилиши түркийәдиму ғулғула қозғиди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020-03-03
Share
Fahrettin-yoqush.jpg Түркийә “ийи”, йәни “яхши” партийәсиниң парламент әзаси фаһрәттин йоқуш әпәнди мухбирларни күтүвелиш йиғинида.
RFA/Erkin Tarim

Корона вируси пүтүн хитайға тарқап пуқраларниң кочиға чиқишини чәклигән мәзгилдә, хитай һөкүмитиниң уйғур яшлирини “йеза ешинча әмгәк күчлири” намида хитай өлкилиригә йөткиши, чәтәлдики уйғурларни қаттиқ әндишигә салмақта һәм бу тоғрилиқ хәвәрләр түркийә мәтбуатлиридиму ғулғула пәйда қилмақта.

Хитай һөкүмити уйғур елиниң җәнубиға җайлашқан вилайәт, шәһәр вә наһийәләрдин уйғур яш қиз-оғуллирини “йеза ешинча әмгәк күчлири” намида корона вирусиниң мәркизи болған хитай өлкилиригә давамлиқ айропилан билән елип кәтмәктә.

“шинҗаң гезити” ниң хәвәр қилишичә, йәрлик даириләр 27‏-феврал күни хотән шәһири вә қарақаш наһийәсидин йәнә 353 нәпәр уйғур яшни хитайниң гуаңши вә фуҗйән өлкилиригә йолға салған.

Хитайниң вухән шәһиридә партлиған корона вируси пүтүн хитайни қаплап, хитайдики нурғун өлкә-шәһәрләр пуқраларниң кочиға чиқишини чәклигән мәзгилдә уйғур яшлириниң бу җайларға түркүмләп ишләмчиликкә әвәтилиши чәтәлдики уйғурларни қаттиқ әндишигә салған. Бу, уларда хитай даирилириниң мәқситигә қарита соал пәйда қилған иди. Бу тоғрилиқ хәвәрләр түркийәдики иҗтимаий таратқулардиму ғулғула пәйда қилмақта.

Түркийә “анадолу” хәвәр агентлиқиниң 2-март күнидики хәвиридиму буниңға орун бәргән. Хәвәрдә хитайниң уйғур яш қиз-оғулларни корона карантин тәдбирлири елип бериливатқан районларға йөткәп бериши вә лагердики уйғурларни завутларда һәқсиз ишлитишиниң әндишә пәйда қиливатқанлиқи баян қилинған.

2-Март күни “ийи” йәни “яхши партийәси” парламент әзаси фаһрәттин йоқуш әпәнди түркийә парламенти омумий йиғинида сөзлигән сөзидә түркийә һөкүмитини уйғурларға көңүл бөлүшкә чақирди.

У мундақ деди: “шәрқий түркистандики еғир вәзийәт биздә қаттиқ әнсирәш пәйда қилмақта. Шуңа ташқи ишлар министирлиқиниң бу тоғрилиқ тиришчанлиқ көрситишини, шәрқий түркистандики бигунаһ қериндашлиримизға игә чиқишини тәләп қилимән.”

Бу һәқтики зияритимизни қобул қилған түркийә парламенти инсан һәқлири комитети әзаси фаһрәттин йоқуш әпәнди буниң хитайниң “түрк қан системисидики хәлқләрни йоқ қилиш йәни ирқий қирғинчилиқ сияситиниң бир қисми” икәнликини баян қилди.

У мундақ деди: “хитай уйғурларға қарита ирқий қирғинчилиқ елип бериватиду. Бунчиливла виҗдансизлиқ қилмаслиқи керәк. Қайси бир виҗдан игиси буларға қарита сүкүттә туралайду. Лекин һөкүмитимиз бу мәсилидиму сүкүттә туруватиду. Қайси мәнпәәти үчүн бундақ қиливатиду, билгили болмайду. Шуңа мән бу мәсилидә виҗданий вәзипәмни ада қилишқа тиришиватимән. Аллаһ мәзлумларниң дәрдини аңлитиш һәр бәндиниң бурчи дәп көрсәткән. Мәзлум қайси милләттин болса болсун уларға ярдәм қилишимиз керәк. Худайим буйруса түркийәниң хитайға корона вируси тарқалған йәрләргә йеқин районларға уйғур яшлирини йөткәшни тохтат дейиши үчүн һөкүмитимизгә бесим ишлитимиз.”

Бу һәқтә көз қаришини игиләш үчүн һакимийәт бешидики ақ партийәсиниң парламент әзалириға елхәт йезип зиярәт қилишни тәләп қилған болсақму, җаваб алалмидуқ.

Хәвәрләргә қариғанда, бу йеқинқи бир һәптә ичидә хитай һөкүмити хотәндин 171 нәпәр уйғур яшни айропилан билән хитайниң чаңша шәһиригә йолға салған.

“шинҗаң гезити” ниң хәвиридә ашкарилинишичә, 27‏-феврал хотәндин йолға селинған 353 нәпәр ишләмчиниң 179 нәпири хотән шәһиридин, 174 нәпири қарақаш наһийәсидин икән.

Вухән шәһириниң әтрапида өлкиләрдә карантин тәдбирлири йолға қоюлуватқан мәзгилдә, хитайниң уйғур яшларни бу районларға йөткишидики мәқсити немә?

Әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институти мудири доктор әркин әкрәм әпәнди хитайниң бу қиливатқанлириниң уйғурларни һәр хил йоллар билән йоқ қилиштин ибарәт икәнликини тәкитлиди.

Австралийә истратегийәлик сиясәт институти доклат елан қилип, хитайниң уйғур ишләмчилирини дунядики даңлиқ маркиларни ишләпчиқириш завутлирида мәҗбурий ишлитиватқанлиқини ашкарилиғандин кейин, мәзкур доклат хәлқарада қаттиқ инкас қозғиди.

Мәзкур органниң доклати 2‏-март күни түркийәниң дөләтлик хәвәр агентлиқи болған “анадолу” хәвәр агентлиқиму хәвәр қилип, бу ширкәтләрниң қанунға хилаплиқ қилғанлиқи тәкитләнди.

Доклатта қәйт қилинишичә, хитай һөкүмити лагерлардики түмәнлигән уйғур тутқунлирини йөткәп, “алма”, “б м в”, “соней”, “гәп”, “найке”, “хуавей”, “самсуң” вә “волкисвагон” қатарлиқ дуняви даңлиқ маркиларға мәһсулат ишләйдиған завутларда мәҗбурий ишләткән.

Доктор әркин әкрәм әпәнди бу хитайниң уйғурларға елип бериватқан експилататсийә сиясити икәнликини тәкитлиди.

Доктор әркин әкрәм әпәнди йәнә чәтәлдә паалийәт елип бериватқан шәрқий түркистан аммиви тәшкилатлирини бу һәқтә хәлқара сотқа әрз сунушқа чақирди.

Қаһраманмараштики сүтчү имам университети диний илимләр кәспи оқутқучиси доктор алимҗан боғда әпәнди хитайниң бу қилмишлириниң уйғурларни йоқ қилиш сияситиниң бир парчиси икәнликини илгири сүрди.

Чәтәлләрдики уйғурлар хитай һөкүмитиниң бу сияситидин қаттиқ әндишә қилмақта вә хитай һөкүмитини әйиблимәктә.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт