Хитайниң юқум хәтиригә қаримай уйғурларни хитай завутлириға йөткиши диққәт қозғиди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-03-26
Share
mejburiy-emgek-xitaygha-yotkesh.jpg Тәйгуаң(Tai Guang) завутидики уйғур ишләмчиләр "анар уруқи" кәчлик мәктипиниң ечилиш мурасимида. 2019-Йили июн. (ASPI Ниң доклатидин елинған)
aspi.org.au

Хитай һөкүмитиниң уйғурларни йеза ешинча әмгәк күчлири намида, мәҗбурий әмгәккә селиши америка һөкүмити вә америкадики карханилар уюшмилирини, хәлқаралиқ чоң карханиларниму биарам қилип, бу органларни һәрикәткә кәлтүрүшкә башлиған. Һәр саһә американиң "уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селишни чәкләш қанун лайиһиси" ни мақуллаш арқилиқ уйғурларниң "заманиви қуллар әмгики" гә селинишини ахирлаштурушни тәшәббус қиливатқан бир пәйттә әксичә, хитай даирилириниң йеқиндин буян вирус юқум тәһдитигиму қаримай уйғур яшлирини, ешинча әмгәк күчлири сүпитидә түркүмләп өз юртидин башқа юртлардики завут-карханилар вә хитай ичидики карханиларға йөткәватқанлиқиға даир учурлар хитай таратқулирида ашкара елан қилинди.

4-Март, хоңкоң хәвәр агентлиқи мухбириниң шинҗаң уйғур аптоном райони адәм күчи байлиқи вә иҗтимаий капаләт идарисидин игиләп хәвәр тарқитишичә, даириләр районниң җәнубидики үч вилайәт вә бир областтин 2-айниң ахириғичә, 60 миңдин артуқ йеза ешинча әмгәк күчлириниң иш орниға қайтип келишини ишқа ашурған. 2-Айниң 22-күнидин 2-айниң 28-күнигичә, җяңсу, хунән, гуаңши, шәндуң, әнхуй вә башқа өлкиләр вә шәһәрләргә җәмий 149 адәм йөткәлди, дейилгән. Хәвәргә қариғанда булар тоқумичилиқ вә кийим-кечәк карханилирини асас қилип ишқа орунлашқан.

Буниңдин башқа хитайниң бәзи иҗтимаий таратқулирида охшаш форма кийдүрүлгән уйғурларниң корла, хотән, ақсу, йәкән қатарлиқ җайлардики пойиз вә аптобус бекәтлиридин түркүм-түркүмләп йолға чиққан көрүнүшлири ашкариланди.

Чәтәлләрдики уйғур көзәткүчиләр бу видийо көрүнүшләргә асасән, бу яшларниң һәммисиниң асасән он нәччә яштин 30 яш әтрапида болуши мумкинликини һәмдә йөткилиш көлиминиң алаһидә зор икәнликини илгири сүрмәктә. Қисмән видейоларға югославийәниң "көврүк" дегән кино-филимдики "достлар хәйр хош" намлиқ нахша кириштүрүлгән болуп, уйғурлар инкаслирида бу арқилиқ уларниң өзлириниң мәҗбурий һалда, худди юртидин мәңгүлүк айриливатқанлиқидәк әндишилик кәйпиятини ипадә қилишқанлиқини мулаһизә қилған.

Радийомизму охшимиған мәнбәләрдин бу хилдики уйғур яшлириниң бекәтләрдин түркүмләп айрилғанлиқиға даир 30 дин артуқ видейо көрүнүшини тапшуруп алди. Бәзиләрниң әвәткән учурлирида уйғур диярдин йеңи йеңи йил киргәндин буян һәр наһийәдин бәш миңдин яшниң тизимлап елип меңилғанлиқи қәйт қилинған.

Әпсуски, бу қисқа син көрүнүшлиридә бу уйғурларниң кимлики, немә сәвәбтин, қайси шәһәр яки завутқа елип меңилғанлиқиға даир учурлар берилмигән болғачқа, буниңға даир йәниму тәпсилий мәлумат елишқа тириштуқ.

Уйғур дияридики әмгәк күчлирини йөткәшкә мәсул тармақлири бирдәк телефонлиримизға җаваб бәрмиди. Мәлум бир видейодики уйғур яшлириниң шәндуң өлкиси җинән шәһиригә йетип кәлгәнликидәк йип учиға асасән, шәндуң өлкилик адәм күчи байлиқи вә иҗтимаий капаләт баш идариси билән алақилишип сүрүштә қилдуқ.

Телефонни алға хадим "шинҗаңдин шәндуңға кәлгән ишчилар ишқа чүшүп болди" дегән болсиму әмма уларниң қайси җайларға орунлаштурулғинидин хәвири йоқлуқини ейтип, җинән шәһәрлик тармақлардин соришимизни билдүрди.

Җинән шәһәрлик һөкүмәт әмгәк мулазимәт ишханисидин телефонни алған хадим өзиниң бу ишқа мәсул әмәсликини, тәпсилий әһваллардин мәлумат берәлмәйдиғанлиқини ейтқандин башқа җаваб бәрмиди.

Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитети хитай һөкүмитиниң уйғурларни қуллуқ әмгикигә селиватқанлиқи һәққидә 11-март күни дөләт мәҗлисидә мәхсус гуваһлиқ бериш йиғини өткүзүп, хитай һөкүмитиниң өткән бирнәччә йил мабәйнидә икки милйонға йеқин уйғурни лагерларға қамап болғанлиқини, әмдиликтә уларниң хитай һөкүмити иҗра қиливатқан мәҗбурий әмгәкниң обйектиға айлинип қеливатқанлиқини, таҗсиман вируси тарқалғандин буян униң лагерлардики тутқунларниң әһвалиға наһайити зор бир қабаһәт сүпитидә сайә ташлаватқанлиқини тәкитләп, хитай һөкүмитиниң нөвәттә уйғурларға қиливатқанлирини: "сепи өзидин инсанийәткә қарши җинайәттур," дәп көрсәткәниди.

Хәлқара мәтбуат хәвәрлиридә хитайдики пахта записиниң 80 пирсәнтини тәшкил қилидиған уйғур диярида барлиқ тоқумичилиқ әмгики мушу хилдики мәҗбурий әмгәккә четилидиғанлиқи көп қетим тәкитләнди. Бу хәвәрләрдә йәнә америка базарлиридики көплигән истемал буюмлириниң уйғурларни асас қилған мәҗбурий әмгәкниң бәдилигә барлиққа келиватқанлиқи, шу сәвәбтин америка һөкүмитиниң бу мәсилигә җиддий муамилә қилиши лазимлиқи тәкитләнди.

Биз, 24-март күни, америка федератсийә таможна вә чегра қоғдаш оргининиң хәлқара сода мутәхәссиси доктор виргинийә вак билән сөһбәт өткүздуқ.

У, өзлириниң вәзиписиниң мал тәминат зәнҗиридә мәҗбурий әмгәккә йол қоймайдиғанлиқини алаһидә тәкитләш билән бирликтә, уйғурларниң хитай һөкүмити тәрипидин мәҗбурий әмгәккә селиниватқанлиқиға хәлқара җамаәтниң зор диққәт-етибар бериватқанлиқини тәкитлиди. У йәнә австралийә истратегийәлик сиясәт институти елан қилған доклатта қәйт қилинған дуняви шөһрәткә игә 83 хил маркида ишлиниватқан мәһсулатларниң дәл мушу хил мәҗбурий әмгәк арқилиқ вуҗудқа келиватқанлиқини мисал елип, бу мәсилидә нөвәттә амера тармақлириниң һәмкарлиқидики тәкшүрүшниң давам қиливатқанлиқини билдүрди.

Биз униңдин йеқинқи мәзгилләрдә бу һәқтики бәзи видийоларға охшаш йип учлириниң испатлиқ қиммити бар йоқлуқини сориғинимизда, у җавабән өз оргинини өз ичигә алған америка һөкүмити тармиқидики бир қанчә тармақларниң бу хил видийолардинму хәвири барлиқини билдүрди. Униң тәкитлишичә булар мәлум җәһәттин пайдилиниш қиммитигә игә болсиму, әмма бу орган нуқтилиқ һалда қандақ малларниң мәҗбурий әмгәккә четилидиғанлиқини бекитиш вә уларниң америкиға киришни чәкләш болғачқа, тәкшүрүш хизмитиниң ялғуз бу хил учурлар биләнла купайә қилмайдиғанлиқини билдүрди. Ахирда йәнә у мунасивәтлик тармақлар һәмкарлиқида хитайниң бу қилмишиға қандақ хатимә беришниң йолини давамлиқ издәватқанлиқини әскәртти.

Бәзи мутәхәссисләрниң қаришичә, бу мәсилә ноқул ширкәтләрниң тиришчанлиқи билән һәл болмайдикән. Һөкүмәт вә һәр бир шәхс өзиниң бу мәсилидики мәсулийитини ада қилиши зөрүр. Германийәлик мутәхәссис андириян зениз бу хил пикирни тәкитлигән мутәхәссисләрниң бири.

У өзиниң уйғурларниң җәнубтин башқа шәһәрләргә вә яки санаәт районлири һәмдә хитай өлкилиридики карханиларға түркүмләп йөткилиш әһвалини көзитип келиватқанлиқини билдүрүп: "гәрчә уйғурларниң йөткиливатқанлиқи һәққидики видейолар бир қәдәр чәклик учурлар болсиму, бирақ булардин уйғурларни әмгәк күчи сүпитидә йөткәшниң һазирқидәк вақиттиму давамлишиватқанлиқи вә буниң бир һөкүмәт сиясити икәнликини ениқ көрүвалғили болиду. Буни һәтта хитай өзиниң мәтбуатлиридинму көрүвелиш мумкин" деди.

Адриян зенз йәнә хитайниң юқум юқири хәтәр басқучидиму уйғурларни хитайға йөткәшни давамлаштурғанлиқини тәкитләп йәнә мундақ деди: "хитай һөкүмитиниң вухән вируси юқум вақтида уйғур дохтурларниму у йәргә йөткигәнликиму бу сиясәтни ашкарилап бериду. Бу хил учурларни бир-биригә улап мулаһизә қилиш яки хәвәр қилишта бир һалқа кәмдәк көрүниду, мениңчә булар, хитай һөкүмитиниң уйғур диярини юқири техникилиқ толуқ көзитилидиған сақчи дөлитигә айландуруп болғандин кейинки йиғивелиш лагерлириниң шәклини өзгәртип, уйғурларни қәдәмму-қәдәм мушу хил мәҗбурий әмгәк лагерлириға йөткәш сиясәтлирини охшимиған шәкилләрдә давам қиливатқанлиқини, шәһәрдин кәнтләргичә, завут орунлириғичә кишиләрниң назарәт астида яшап, назарәт астида әмгәк қиливатқанлиқини көрситип бериду."

Америкадики "мирас фонди" ниң тәтқиқатчиси оливия еносниң 23-март күни елан қилинған бу һәқтики мақалисидиму мушу хил анализ оттуриға қоюлғаниди. У нөвәттә 80 миңдин артуқ уйғурниң хитай өлкилиригә йөткилип мәҗбурий әмгәккә селиниватқанлиқини, буларниң бир қисминиң "қайта тәрбийәләш" намидики лагерлардин қоюп берилгән кишиләр икәнликини алаһидә тәкитлигәниди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт