Mutexessisler: xitaychilashturuluwatqan Uyghur toy-tökünliri medeniyet qirghinchiliqining ispatidur

Washin'gtondin muxbirimiz gülchéhre teyyarlidi
2024.02.29
Qanche bésim qilsimu biz yenila Uyghur Qanche bésim qilsimu biz yenila Uyghur
Yettesu

Xitayning hökümet teshwiqatliri bilen Uyghur diyaridin tarqalghan bir qisim qisqa widiyolarda “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi” we “Jungxu'a medeniyet kimliki” ni berpa qilish dégen nam astida Uyghurlarni xitayche sözleshke, xitayche kiyinishke, xitayche yashashqa, xitayche bayram ötküzüshke, hetta toy-tökünlernimu xitayche uslubta ötküzüshke mejburlawatqanliqi ashkara bolmaqta.

Uyghurlarning toluq xitaychilashturulghan bir toy murasimining widiyosi yéqinda ijtima'iy taratqularda keng tarqilip, küchlük ghulghula peyda qildi. Bu pütünley xitayche usulda ötküzülgen bir kolléktip toy murasimi bolup, uningda xitayche “Bext” dégen chong qizil xet toy murasimi zalining témigha ésilghan. Xitayning en'eniwi kiyimlirini kiyishken jüp-jüp Uyghur qiz-yigitliri xitayche tebrik we alqishlar ichide zalgha kirip kelgen. Ular kiygen xitayche qizil renglik kiyimlerning dümbisige xitay medeniyitining simwoli bolghan sériq ejdiha we sumurghlar chüshürülgen. Meyli toy qilghanlarda bolsun yaki toygha qatnashqanlarda bolsun, ularda Uyghur milliy kimlikidin qilchimu esermu yoq.

Uyghur toylirining xitaychilashturulushigha da'ir bu qisqa widiyolar yéqinqi künlerde chet ellerdiki Uyghur weziyitini tetqiq qiliwatqan mutexessislerningmu küchlük endishisini qozghighan.

Amérikaliq Uyghurshunas, doktor derrén baylér (Darren Byler) bu heqte mundaq dédi: “Uyghur toylirini pütünley xitay medeniyet aditini gewdilendüridighan xitayche toygha aylandurush, Uyghurlarning medeniyet we diniy kimlikini yoqitish jeryanining bir qismidur. Bizning bu sin körünüshliridiki toylardin deslepte köridighinimiz, Uyghur tilning shallan'ghanliqi, toygha chaqirilghan méhmanlarning azliqidur. Shuning bilen bir waqitta diqqitimizni chékidighini, toyi bolghan qiz-yigitlerning xitay riyasetchining riyasetchilikide xitay en'eniliri boyiche sehnige élip chiqiliwatqanliqidur. Ularning hemmidi qizil we sériq renglik kiyim kiygen bolup, bular xenzularning toy murasimida köp körülidighan rengler, shundaqla xitay medeniyiti we xitay dölet kimlikini gewdilendüridighan teswirlerdur. Xitay medeniyitining bu belgiliri Uyghur medeniyiti we jem'iyitige adettin tashqiri yüklen'gen. Ular hetta xitay asasiy qanunida az sanliq milletlerge, jümlidin Uyghurlargha bérilgen medeniyet aptonomiyesini qet'iy oylashmighan. ”

Xitay Uyghurluqni bikar qildi. 2024-Yili 17-féwral
Xitay Uyghurluqni bikar qildi. 2024-Yili 17-féwral
Yettesu

Derrin baylér ependi yene Uyghur toylirining shiddet bilen xitaylashturulushi jeryanida Uyghurlarning kelgüsi ewladliri bilen bolghan baghlinishining yoqitiliwatqanliqigha bolghan endishisinimu bildürdi:

 “Uyghurlarning ata-bowiliri we ejdadliri dawamlashturup kelgen toy murasimlardiki qa'ide-yosun, örp-adetlerning hemmisi shallanmaqta. Bularning shiddet bilen xitaychilashtururulushi jeryanida, Uyghurlar yoqitidighini ularning kelgüsi ewladliri bilen bolghan baghlinishi we öz jem'iyitini qayta berpa qilish yolliridur. Uyghurlarning aptonomiye hoquqining yoqitilishi jeryanida yüz bériwatqan bu alametler, emeliyette medeniyet qirghinchiliqining bir qismi, xalas. ”

Xitay hökümiti emeliyette 2000-yillardin bashlapla Uyghur diyarida yashlarni yéngiche shekildiki kolléktip toy murasimi ötküzüshke teshebbus qilip kelgen idi.

2015-Yiligha kelgende xitay hökümiti Uyghur diyarida isim qoyush murasimi, xetne toy murasimi, depne murasimi we toy murasimi qatarliq “Töt xil murasim” gha mexsus siyaset belgiligen. Shuningdin bashlap xitay hökümiti bu murasimlarning herqaysi basquchlirigha biwasite arilishish we nazaret qilishni yolgha qoyghan idi.

Bügünki kün'ge kelgende xitay hökümiti özining Uyghurlargha qaratqan irqiy we medeniyet jehettiki qirghinchiliqini hessilep kücheytip, Uyghur toy-tökünlirini öz ichige alghan barliq murasimlirini pütünley xitaychilashturushqa bashlighan.

Türkiyediki Uyghur akadémiyesi wexpining re'isi, türkologiye penliri doktori meghpiret kamal xanim, radiyomiz arqiliq buninggha jiddiy inkas qayturdi. U, buning emeliyette Uyghurlarning ijtima'iy qurulmisini buzidighan, Uyghurlarni millet gewdisi bilen maddiy, meniwi jehetlerdin éritip tügitishni meqset qilghan bir esheddiy tedbir ikenlikini tekitlidi. Meghpiret xanim yene xitay da'irilirining bu xil assimilyatsiye tedbirliri arqiliq Uyghurlargha pisxologiyelik zerbe bérip, ularning mewjutluq ümidini yoqitishni pilanlawatqanliqini bildürdi.

Meghpiret xanim mundaq dédi: “Xitay da'iriliri Uyghurlarni xitaylar özlirimu kiymeydighan kiyimlerni kiyishke, xitayche toy ötküzüshke mejburlimaqta. Bu ularning Uyghurlargha yürgüzüwatqan shiddetlik assimilyatsiye siyasiti bilen medeniyet qirghinchiliqini ashkarilapla qalmastin, belki yene xitayning neqeder irqchi we medeniyetlerning köp xilliqigha qarshi bir hakimiyet ikenlikiningmu ispatidur. ”

Biz Uyghur diyaridin igiligen we hazirghiche ashkara bolghan xitayning hökümet höjjetlirige qarighanda, yéqinqi yillardin bashlap Uyghur diyarida toy murasimi yaki depne murasimi ötküzgüchiler aldi bilen murasimgha chaqirilidighan méhmanlarning tizimlikini hökümetke yollap, iltimas sunidiken؛ teyinlen'gen diniy zatlarmu choqum her bir murasimni ötküzüshte hökümet belgilep bergen mezmun da'irisi ichide pa'aliyet élip bérishi kérek iken. Igilishimizche, xitay hökümiti bu xil belgilimilerni chiqarghandin kéyin, melum waqit ötkende “Bu belgilimilerge xilapliq qildi” dégen bahane bilen nurghun Uyghurlarni tutqun qilish we basturush nishanigha alghanliqi melum.

Amérikadiki siyasiy közetküchi ilshat hesen ependi, xitayning Uyghur rayonida Uyghurlarni asas qilghan yerlik musulman milletlirige zorlap téngiwatqan xitayche toy we kolléktip toy murasimlirigha jiddiy inkas qayturdi. U, xitayning bu sahede élip bériwatqan ashqun shekildiki irqiy we medeniyet qirghinchiliqining Uyghurlarni xitay jem'iyitining bir qismigha aylandurush urunushi ikenlikini bildürdi.

Ilshat hesen ependi axirida xitay hökümiti Uyghurlargha qarita eng ashqun shekildiki irqiy we medeniyet yoqitishi élip bériwatqan bolsimu, emma Uyghurlarning nechche ming yilliq medeniyet tarixigha ige hayati küchi küchlük bir millet ikenlikini, xitayning mushundaq bir milletni téz muddette yoqitish suyiqestining hergizmu ishqa ashmaydighanliqini alahide tekitlep ötti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.