Analizchilar: “Medeniyet jehette ozuqlandurush” ning meqsiti Uyghurlarni xitaylashturushtur

Muxbirimiz méhriban
2022-03-08
Share
Kelpin nahiyelik ma'arip idarisi xadimi: “Mekteplirimizde Uyghurche ders yoq, dölet tili omumlashti” Yeken 5-ottura mektep oqughuchilirigha xitayning en'eniwi pasonidiki kiyimler kiydürülüp, xitay edebiyati ögitilmekte. 2018-Yili öktebir.
xjyc.gov.con

Xitay paytexti béyjingda, 5-mart küni échilghan 13-nöwetlik xelq qurultiyi 5-yighinidin kéyin, 8-mart küni yene 13-nöwetlik siyasiy kéngesh 5-yighini échilghan. Bu ikki yighin'gha qatnishiwatqan atalmish Uyghur aptonom rayon wekilliri, xitay dölet re'isi shi jinpingning 5-mart küni, 13-nöwetlik xelq qurultiyi 5-yighinida bergen doklatidiki, “Medeniyet jehette ozuqlandurush”, “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” we “Milletler ittipaqliqini mustehkemlesh” nezeriyesini qollaydighanliqi heqqide aktip ipade bildürgen.

8-Mart künidiki tengritagh tori xewiride, 13-nöwetlik siyasiy kéngesh 5-yighinida ipade bildürgenler ichide, siyasiy kéngesh ezasi, ussulchi dilnar abdullaning sözige alahide orun bérilgen.

Siyasiy kéngesh ezasi, ussulchi dilnar abdulla sözide, xitay re'isi shi jinping otturigha qoyghan “Medeniyet bilen ozuqlandurush” nezeriyesini, rayondiki “Milletlerning medeniyet sen'itige singdürüsh” ni yenimu kücheytishini teshebbus qilip, “Naxsha-usul sen'et netijilirini mu'eyyenleshtürüsh bilen bir waqitta, uningdiki yétersizliklernimu körüp yétish kérek” likini bildürgen.

Dilnar abdulla sözide nöwette “Shinjangni medeniyet jehette ozuqlandurushi” nezeriyesige bolghan tetqiqatning téxi yéterlik, sistémiliq we chongqur bolmighanliqini, bolupmu yash-ösmürlerge nisbeten, jungxu'a medeniyet en'enisining ilghar terepliri heqqidiki ma'arip terbiyesining derslik kitablarda yéterlik eks ettürülmigenliki” qatarliq mesililerning barliqini alahide tekitligen.

Xewerde déyilishiche, dilnar abdulla sözide yene “Medeniyet bilen ozuqlandurush” ni emelge ashurushtiki teshebbuslirini otturigha qoyghan. U sözide, “Medeniyet bilen ozuqlandurush” ning istratégiyelik alahidilikini, indiwidu'aliqini herqaysi derijilik partkom we hökümetlerning muhim xizmetliri ichige kirgüzüshni tekitligen. Shuning bilen birlikte u yene: “Medeniyet jehette ozuqlandurushqa bolghan nezeriyewi tetqiqatni kücheytish, shinjangning medeniyet-sen'et jewherliri we sen'etkarlarni terbiyelep yétildürüshke hem shinjangdiki her derijilik mekteplerde jungxu'a birliki éngini derslik süpitide kirgüzüsh, jungxu'a klassik shé'iriyiti, klassik edebiyati we junggoche resim sen'iti qatarliq nadir medeniyet miraslirini mekteplerge élip kirish, bu arqiliq medeniyet jehette ozuqlandurushni mektep ma'aripigha yughuruwétish kérek” dégen.

Chet'ellerdiki weziyet analizchiliridin dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitétining mu'awin re'isi ilshat hesenning qarishiche, atalmish siyasiy kéngesh ezasi, ussulchi dilnar abdulla Uyghur aptonom rayonining sabiq re'isi isma'il emetning kélini bolup, bu xitay hökümitining özige sadiq atalmish Uyghurlar arqiliq, Uyghurlargha yürgüzüwatqan “Xitay kimlikini mejburiy qobul qilish” siyasitini yürgüzüshte qolliniwatqan kona taktikilirining qayta tekrarlinishi iken.

Ilshat hesen ependi yene isma'il emetning ötken esirning 80-90-yillirida Uyghur aptonom rayonining re'isilik we xitay milliy ishlar komitétining mudiriliq wezipilirini ötigen dewrdiki xitayning siyasiti we uning bügünki dewrdiki “Irqiy qirghinchiliq”, “Medeniyet qirghinchiliqi” tereqqiyati heqqidimu toxtilip ötti.

Ilshat hesen ependi Uyghur aptonom rayonigha xitay merkiziy hökümiti teripidin teyinlen'gen isma'il emet we bashqilarni “Qorchaq re'isler” dep atash bilen bu kishilerning emeliyette xitay hökümitining siyasitini sadiqliq bilen ijra qilghan xitay emeldari ikenlikini bildürdi. U, 1980-yillarda Uyghurlargha yürgüzülgen nisbeten kengrek siyasetning isma'il emetning teshebbusi bilen emes, belki xitay hökümitining shu dewridiki köz boyamchiliq siyasiti ikenlikini bildürdi.

Xitay weziyet analizchiliridin obzorchi xu péng, xitay re'isi shi jinping tekitligen “Medeniyet jehette ozuqlandurush” dégen sözning esli menisini “Medeniyet yoqitishi” dep sherhlidi.

Xu péng mundaq dédi: “‛medeniyet jehette ozuqlandurush‚dégenlik esli menisidin éytqanda ‛medeniyet yoqitish qurulushi‚, ‛mejburiy assimilyatsiye qilish qurulushi‚ dégenlik. Bu yerdiki xitayche ‛rünÈó‚sözining menisi ‛üzlüksiz ichkirilep kirish” ‚ dégenlik. Atalmish ‛ilghar jongxu'a medeniyitini minglighan onminglighan a'ililergiche kirgüzüsh‚ dégen sözdinla körüwélishqa boliduki ularning teshebbus qiliwat atalmish jongxu'a medeniyiti hergizmu shinjangdiki yerlik xelqlerning medeniyiti emes, belki sirttin kelgen medeniyet. Eger u shu yerning özining medeniyiti bolsa uning teshebbus qilishningmu hajiti yoq idi. Shunga bu yerde déyiliwatqan ‛medeniyet jehette ozuqlandurush‚ dégenlik sirttin kelgen medeniyetni yerlik xelqqe mejburiy téngishni körsitidu. Shunga biz buni yerlik xelqlerni ‛mejburiy assimilyatsiye qilish yaki yerlik xelqlerning özining en'eniwi medeniyet en'enisini yoqitish‚ dep ataymiz”.

Xu pingning tekitlishiche, xitay hökümiti tekitlewatqan, “Medeniyet jehette ozuqlandurush”, “Jongxu'a milliti ortaq gewdisi” dégenlerning meqsiti, Uyghurlar we tibetlerge oshash xitay bolmighan milletlerning xas milliy kimlikini yoqitip, xitay medeniyet alahidilikini Uyghurlargha mejburiy qobul qildurush, shu arqiliq bu milletlerdiki milliy kimliktin kélidighan atalmish “Muqimliq tehditlirini yoqitish” iken.

Xu péng yene mundaq dédi: “Mana bu xitay kommunist hökümitining eqelliy logikisi, ularning neziride xitayda milliy mesilining mewjut bolushi, yeni az sanliq milletler mesilisi, Uyghur mesilisi, tibet mesilisi dégenlerni keltürüp chiqarghini, bu Uyghurlardiki we tibetlerdiki özige xas milliy kimliki we ulardiki medeniyet en'enisining mewjutluqi, dep qaraydu. Shunga xitay kompartiye hökümitining neziride, bu alahidilikler yoqitilghinida, bu yerde milliy mesilimu mewjut bolmaydu, dep qaraydu. Bu dégenlik eger Uyghurlar we tibetlerni pütünley assimilyatsiye qiliwetkende, ular özlirining Uyghurluqi we tibetlikini unutqinida, u chaghda Uyghurlar we tibetler mewjutluqini yoqatqan bolidu. Xitay hökümitimu öz meqsitige yetken bolidu”.

Xu péng ependi yene nöwette xitay hökümitining Uyghurlargha, “Medeniyet jehette ozuqlandurush” namidiki xitay medeniyet en'enisini téngishta, xitaygha sadiq Uyghur tilliq hökümet emeldarliri we shexslerni aldigha chiqirip, Uyghurlarni özining milliy kimliki we medeniyet kimlikidin waz kéchishke mejburlawatqanliqi, bu arqiliq xitay hökümiti tekitlewatqan atalmish “Ijtima'iy muqimliq weziyiti” ni berpa qilishni közlewatqanliqini bildürdi.

Amérikadiki “Uyghur kishilik hoquq qurulushi” ning tetqiqatchisi, dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi zubeyre shemsidin xanimmu ziyaritimizni qobul qilip, mezkur teshkilatning 8-mart küni del mushu témida yeni xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan “Irqiy qirghinchiliq siyasitide, uning Uyghurlargha yürgüzüwatqan “Medeniyet yoqitishi” heqqide doklat élan qilin'ghanliqini bildürdi.

Zubeyre shemsidin xanim yene, xitay hökümitining dilnar abdullagha oxshash xitay hökümitining siyasitini yéqindin qollaydighan atalmish Uyghurlarning tili arqiliq, xitay hökümitining siyasetlirini teshwiq qildurushtiki meqsiti heqqidimu toxtaldi.

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet