Абдувәли аюп: “хитай һөкүмити уйғур балилирини хитайдинму бәкрәк хитай қилишқа уруниватиду”

Мухбиримиз ирадә
2022-04-05
Share
Абдувәли аюп: “хитай һөкүмити уйғур балилирини хитайдинму бәкрәк хитай қилишқа уруниватиду” Америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири комитетида өткүзүлгән “бүгүнки хитайда тил вә миллий кимликкә болған чәклимиләрниң күчийиши” йиғида америка кеңәш палата әзаси җиф меркилий(Jeff Merkley) әпәнди риясәтчилик қилди. 2022-Йил 5-апрел, вашингтон.
cecc.gov

5-Април күни америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири комитетида хитай компартийиси вә һөкүмәт әмәлдарлири узун йилдин бери әмәлийләштүрүп келиватқан “хитайлаштуруш” һәрикитигә диққәт тартидиған, болупму хитайниң уйғур, тибәт вә моңғул қатарлиқ милләтләргә йүргүзиватқан “қош тиллиқ маарип” нами астидики ана тилни йоқитиш мәқсәт қилған маарипи вә униң әвладларниң тили вә миллий кимликигә көрситиватқан тәсирини йәниму чоңқур чүшиниш мәқсәт қилинған бир гуваһлиқ аңлаш йиғини өткүзүлди.

“бүгүнки хитайда тил вә миллий кимликкә болған чәклимиләрниң күчийиши” намлиқ бу испат аңлаш йиғинида, уйғур ана тил паалийәтчиси абдувәли аюп, ла троб университети сиясәт, ахбарат вә пәлсәпә факултетиниң алий тәтқиқатчиси җералд рош (Gerald Roche), җәнубий моңғулийә кишилик һоқуқ учур мәркизиниң мудири әнгәбату тогочоң, тибәт һәрикити институтиниң мудири ладон тетоң қатарлиқлар қатнишип доклат бәргән.

“бүгүнки хитайда тил вә миллий кимликкә болған чәклимиләрниң күчийиши” намлиқ испат аңлаш йиғинида ла троб университети сиясәт, ахбарат вә пәлсәпә факултетиниң алий тәтқиқатчиси җералд рош (Gerald Roche) созлимәктә. 2022-Йил 5-апрел, вашингтон.
“бүгүнки хитайда тил вә миллий кимликкә болған чәклимиләрниң күчийиши” намлиқ испат аңлаш йиғинида ла троб университети сиясәт, ахбарат вә пәлсәпә факултетиниң алий тәтқиқатчиси җералд рош (Gerald Roche) созлимәктә. 2022-Йил 5-апрел, вашингтон.
cecc.gov

Кеңәш палата әзаси җиф меркилий әпәндиниң риясәтчиликидә ечилған бу йиғинда хитай һөкүмитиниң аз санлиқ милләтләрниң тили вә кимликини йоқитишни мәқсәт қилған сиясәтлириниң бу милләтләрниң өз тилини ишлитиш вә тәрәққий қилдуруш иқтидари вә һоқуқиға тәһдит салидиғанлиқи тәкитләнгән.

Йиғинда алди билән тәтқиқатчи җералд рош (Gerald Roche) сөз қилип, хитайда нөвәттә милйонлиған кишиниң өз ана тилини йоқитиш хәвпигә дуч келиватқанлиқини билдүргән. У хитайда адәттә бу тилларниң “өчүрүш вә бесим қилиш” тин ибарәт икки хил усул билән йоқитилишқа йүзлиниватқанлиқини чүшәндүрүп мундақ деди:

“өчүрүш дегәнлик адәттә бир тилниң айрим бир тил икәнликини рәт қилип, уни диялект дәп изаһлашни көрситиду. Хитай һөкүмити хитайдики 300 дин артуқ тилни рәт қилип, аран униң 56 сини тил дәп қобул қилған. . . Бу етирап қилинмиған тилларни сөзләйдиған кишиләрниң сиясий, иҗтимаий һоқуқлири қаттиқ чәкләнмәктә. Бирақ хитайда уйғур тили вә моңғул тили дәп қобул қилинған тилларму охшашла бесимға дуч кәлмәктә. . .”

“бүгүнки хитайда тил вә миллий кимликкә болған чәклимиләрниң күчийиши” намлиқ испат аңлаш йиғинида уйғур ана тил паалийәтчиси абдувәли аюп испат бәрмәктә. 2022-Йил 5-апрел, вашингтон.
“бүгүнки хитайда тил вә миллий кимликкә болған чәклимиләрниң күчийиши” намлиқ испат аңлаш йиғинида уйғур ана тил паалийәтчиси абдувәли аюп испат бәрмәктә. 2022-Йил 5-апрел, вашингтон.
cecc.gov

Җералд хитай һөкүмитиниң хитайчә болмиған тилларға қаратқан һәр түрлүк бесими сәвәбидин һазир хитайдики мәвҗут тилларниң йериминиң дегүдәк ғайип қилинғанлиқини, уни сөзләйдиғанлар қалмиғанлиқини, хитай һөкүмити өзиниң ишғалийәтчи тарихини рәт қилип, өзидә йәрлик милләтләр йоқлиқини илгири сүргәчкә, б д т ниң йәрлик тилларға мунасивәтлик паалийәтлиригә иштирак қилишни рәт қилип кәлгәнликини әскәрткән.

У ши җинпиң йетәкчиликидики хитай һөкүмитиниң бу он йиллиқ сиясий ғайисиниң “һечкимни бош қоймаслиқ” икәнлики йәни барлиқ тилларни йоқитип, хитай тилини омумлаштуруш икәнликини әскәртип, америка һөкүмити вә хәлқара җәмийәт буниңға қарши җиддий һәрикәткә өтүши керәк, деди.

Йиғинда уйғур зиялийси вә ана тил паалийәтчиси абдувәли аюп уйғур тилиниң бүгүнки вәзийити һәққидә муһим сөз қилди. У хитай һөкүмитиниң уйғур тилини нишан қилған сиясәтлириниң йеқиндила башлиған болмастин бәлгилик тарихқа игә икәнликини чүшәндүрүп өтти. У хитай һөкүмитиниң 1949-йили уйғур елини идарә қилишни башлиғандин буян, җәмий 4 қетим йезиқ өзгәртиш һәрикити қилғанлиқини, уйғур йезиқи кирилчә, латинчә вә кейинчә әрәбчә асасида түзүлгән елипбәләгәргә алмаштурулуш җәрянида уйғурларниң һәр он йилда бир дегүдәк саватсизлиққа мәһкум қилинип маңғанлиқини баян қилди.

Абдувәли аюп сөзидә йәнә 1982-йилидин кейин гәрчә уйғур елипбәси өзгәртилмигән болсиму, әмма уйғур тили имла қаидисиниң 5 қетим өзгәртилгәнликини, буниң йезиқчилиқ вә алақә ишлирида нурғун мәсилиләргә йол ачқанлиқиниму әскәртип өтти. 1997-Йилидин башлап уйғур тили маарипи чәклинишкә башлиған болса, 2002-йилидин башлап уйғур ана тилиниң алий маариптин пүтүнләй сиқип чиқирилғанлиқини, уйғур тилини қоғдаш һәрикәтлиригә зәрбә берилгәнликини баян қилип өтти. У йәнә 2006-йили уйғур тилини тирилдүрүш һәрикити қозғиған мәмтимин иляр қатарлиқ ондин ошуқ уйғур зиялийсиниң 12 йиллиқ қамақ җазаси қатарлиқ муддәтлик қамақ җазалири билән җазаланғанлиқини, өзи баш болуп 2011-йили башлиған уйғур ана тил һәрикитиниңму бастурулуп, өзиниңму қамақ җазасиға мәһкум қилинғанлиқини аңлитип өтти.

У 2017-йилидин кейин бундақ сиясәтләрниң һәссиләп күчәйгәнликини, уйғур тилиниң чәкләнгәнликини, уйғур тилиниң йетәкчи зиялийлириниң қолға елинғанлиқини, уйғур китаблириниң йиғивелинғанлиқини, уйғур балилириниң һазир хитайчә өгинишкә мәҗбурлиниватқанлиқини ейтти. Һазир лагерларда йетиватқан 3 милйончә уйғурниң пәрзәнтлириниң балилар лагерлирида тутуп турулуватқанлиқини, буларниң пүтүнләй хитай тили вә мәдәийити бойичә тәрбийәлиниватқанлиқини әскәртти. У у буниңға мисал бәргәндә, түрк пуқраси болғанлиқтин түркийә һөкүмитиниң тиришчанлиқи билән түркийәгә қайтуруп келингән икки уйғур пәрзәнтиниң дәл шундақ балилар лагерлирида ятқанлиқини, уларниң қисқиғинә икки йил ичидә уйғур тилини пүтүнләй унтуп кәткәнликини баян қилди. У буниңдин қариғанда, уйғур балилириниң уйғур тили, мәдәнийити, кимлики билән пүтүнләй айриветилгән һалда чоң болуватқанлиқини вә буниң ақивитиниң интайин хәтәрликликини ейтип, америка һөкүмитидин вә хәлқара җәмийитидин җиддий һәрикәткә өтүшни тәләп қилди.

Тибәтлик паалийәтчи ладон тетоң вә җәнубий моңғулийәлик( ички моңғулийә) паалийәтчи әнгәбату тогочоңларму тибәт вә моңғул тиллириниң нөвәттики вәзийити һәққидә доклат бәрди. Уларму америка һөкүмитиниң башламчи болуп хитай һөкүмитиниң уйғур, тибәт вә моңғул қатарлиқ милләтләрниң тилини, миллий өрп-адәтлирини йоқитиш арқилиқ бу милләтләрни хитайлаштуруп йоқитиш һәрикитини тосушқа чақирди.

Моңғул паалийәтчи әнгибату америка һөкүмитидин ичкий моңғулда йүз бериватқан мәдәнийәт қирғинчилиқи үстидә тәкшүрүш елип беришни, америка авази яки әркин асия радийосида моңғул тили бөлүми тәссс қилишни вә моңғуллар үчүнму худдий уйғурлар вә тибәтләргә чиқирилған қанунлардәк мәхсус қанун чиқирип беришни тәләп қилди.

У авам палата әзаси җәймис макговрнниң “америка авази яки әркин асия радийосида моңғул тили аңлитиши беришниң җәнубий моңғулийәликләр үчүн қандақ әһмийити барлиқини чүшәндүрүп берәмсиз?” дәп сориған соалиға мундақ җаваб бәрди: “моңғул тили бөлүми ечиш интайин муһим. Чүнки җәнубий моңғулийәликләрниң әркин демократик дөләтләр билән алақә қуридиған һечқандақ башқа вастиси йоқ. Мана бу сәвәбтин җәнубий моңғулийәдә болуватқан ишлар хәвәр қилиналмайватиду. Бу радийо һәм уларниң әркин дунядин хәвәрдар болуши һәм әркин дуняға авазини аңлитишиға пурсәт яритип бериду.”

Тибәт паалийәтчи болса әйни йилларда канада вә америкада йәрлик милләт балилирини ятақлиқ мәктәпләргә йиғивелип оқутуш кәлтүрүп чиқарған паҗиәләр кәң ашкарилинип, бу дөләтләр буниң хаталиқини қобул қиливатқан мушундақ пәйтләрдә, хитай һөкүмитиниң тибәтләр вә уйғур пәрзәнтлиригиму охшаш хаталиқни садир қиливатқанлиқини әскәртип, мундақ деди:

“америка вә униң шерик дөләтлири алди билән хитай һөкүмитиниң бу қилмишлирини кәң даиридә ашкарилиши вә очуқ-ашкара әйиблиши керәк. Мана бу елинишқа тегишлик тәдбирләрниң башлинишидур. Бундақ ятақлиқ мәктәпләр тақилиши вә ата-анилириға қайтурулуп берилиши керәк. Хәлқара җәмийәт вә бирләшкән дөләтләр тәшкилати ятақлиқ мәктәпләрни әйиблиши вә буни йоқитиш үчүн бесим қилиши керәк.”

Абдувәли аюпму авам палата әзаси мишәл ситил вә башқа әзаларниң соаллириға җаваб бәргәндә, хитай һөкүмитиниң уйғурларниң ана тили вә мәдәнийитиниң қудритидин, уйғурларниң уни қоғдаштики ирадисидин қорққанлиқини, шуңа уни өзигә тәһдит дәп қарап йоқитишқа урунуватқанлиқини билдүрди. Болупму абдувәли аюп сөзидә хитай һөкүмитиниң һазир уйғур балилирини қәдимки хитай тили, куңзи қатарлиқ қәдимки хитай мәдәнийитигә аит текистләр вә өрп-адәтләр билән тәрбийәләватқанлиқидәк ноқтиға диққәт тартип: “хитай һөкүмити уйғур балилирини хитайдинму бәк хитай қилип чиқишқа уруниватиду,” деди.

Гуваһлиқ йиғинида сөз қилған мутәхәссиләр бирдәк америка вә хәлқара җәмийәтниң хитайниң бу милләтләрниң тилини, мәдәнийитини чәкләш, уларни ассимлатсийә қилип йоқитиш һәрикитини әйибләш, тохтитиш, бу тилларни қоғдап қелиштәк әхлақий мәҗбурийити вә мәсулийити барлиқини, ши җинпиң башчилиқидики бу “йилтизидин қумуруш” һәрикитиниң дуня үчүнму хәтәрликликини әскәртип өтти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт