Abduweli ayup: “Xitay hökümiti Uyghur balilirini xitaydinmu bekrek xitay qilishqa uruniwatidu”

Muxbirimiz irade
2022-04-05
Share
Abduweli ayup: “Xitay hökümiti Uyghur balilirini xitaydinmu bekrek xitay qilishqa uruniwatidu” Amérika dölet mejlisi xitay ishliri komitétida ötküzülgen “Bügünki xitayda til we milliy kimlikke bolghan cheklimilerning küchiyishi” yighida amérika kéngesh palata ezasi jif mérkiliy(Jeff Merkley) ependi riyasetchilik qildi. 2022-Yil 5-aprél, washin'gton.
cecc.gov

5-April küni amérika dölet mejlisi xitay ishliri komitétida xitay kompartiyisi we hökümet emeldarliri uzun yildin béri emeliyleshtürüp kéliwatqan “Xitaylashturush” herikitige diqqet tartidighan, bolupmu xitayning Uyghur, tibet we mongghul qatarliq milletlerge yürgüziwatqan “Qosh tilliq ma'arip” nami astidiki ana tilni yoqitish meqset qilghan ma'aripi we uning ewladlarning tili we milliy kimlikige körsitiwatqan tesirini yenimu chongqur chüshinish meqset qilin'ghan bir guwahliq anglash yighini ötküzüldi.

“Bügünki xitayda til we milliy kimlikke bolghan cheklimilerning küchiyishi” namliq bu ispat anglash yighinida, Uyghur ana til pa'aliyetchisi abduweli ayup, la trob uniwérsitéti siyaset, axbarat we pelsepe fakultétining aliy tetqiqatchisi jérald rosh (Gerald Roche), jenubiy mongghuliye kishilik hoquq uchur merkizining mudiri en'gebatu togochong, tibet herikiti institutining mudiri ladon tétong qatarliqlar qatniship doklat bergen.

“Bügünki xitayda til we milliy kimlikke bolghan cheklimilerning küchiyishi” namliq ispat anglash yighinida la trob uniwérsitéti siyaset, axbarat we pelsepe fakultétining aliy tetqiqatchisi jérald rosh (Gerald Roche) sozlimekte. 2022-Yil 5-aprél, washin'gton.
“Bügünki xitayda til we milliy kimlikke bolghan cheklimilerning küchiyishi” namliq ispat anglash yighinida la trob uniwérsitéti siyaset, axbarat we pelsepe fakultétining aliy tetqiqatchisi jérald rosh (Gerald Roche) sozlimekte. 2022-Yil 5-aprél, washin'gton.
cecc.gov

Kéngesh palata ezasi jif mérkiliy ependining riyasetchilikide échilghan bu yighinda xitay hökümitining az sanliq milletlerning tili we kimlikini yoqitishni meqset qilghan siyasetlirining bu milletlerning öz tilini ishlitish we tereqqiy qildurush iqtidari we hoquqigha tehdit salidighanliqi tekitlen'gen.

Yighinda aldi bilen tetqiqatchi jérald rosh (Gerald Roche) söz qilip, xitayda nöwette milyonlighan kishining öz ana tilini yoqitish xewpige duch kéliwatqanliqini bildürgen. U xitayda adette bu tillarning “Öchürüsh we bésim qilish” tin ibaret ikki xil usul bilen yoqitilishqa yüzliniwatqanliqini chüshendürüp mundaq dédi:

“Öchürüsh dégenlik adette bir tilning ayrim bir til ikenlikini ret qilip, uni diyalékt dep izahlashni körsitidu. Xitay hökümiti xitaydiki 300 din artuq tilni ret qilip, aran uning 56 sini til dep qobul qilghan. . . Bu étirap qilinmighan tillarni sözleydighan kishilerning siyasiy, ijtima'iy hoquqliri qattiq cheklenmekte. Biraq xitayda Uyghur tili we mongghul tili dep qobul qilin'ghan tillarmu oxshashla bésimgha duch kelmekte. . .”

“Bügünki xitayda til we milliy kimlikke bolghan cheklimilerning küchiyishi” namliq ispat anglash yighinida Uyghur ana til pa'aliyetchisi abduweli ayup ispat bermekte. 2022-Yil 5-aprél, washin'gton.
“Bügünki xitayda til we milliy kimlikke bolghan cheklimilerning küchiyishi” namliq ispat anglash yighinida Uyghur ana til pa'aliyetchisi abduweli ayup ispat bermekte. 2022-Yil 5-aprél, washin'gton.
cecc.gov

Jérald xitay hökümitining xitayche bolmighan tillargha qaratqan her türlük bésimi sewebidin hazir xitaydiki mewjut tillarning yérimining dégüdek ghayip qilin'ghanliqini, uni sözleydighanlar qalmighanliqini, xitay hökümiti özining ishghaliyetchi tarixini ret qilip, özide yerlik milletler yoqliqini ilgiri sürgechke, b d t ning yerlik tillargha munasiwetlik pa'aliyetlirige ishtirak qilishni ret qilip kelgenlikini eskertken.

U shi jinping yétekchilikidiki xitay hökümitining bu on yilliq siyasiy ghayisining “Héchkimni bosh qoymasliq” ikenliki yeni barliq tillarni yoqitip, xitay tilini omumlashturush ikenlikini eskertip, amérika hökümiti we xelq'ara jem'iyet buninggha qarshi jiddiy heriketke ötüshi kérek, dédi.

Yighinda Uyghur ziyaliysi we ana til pa'aliyetchisi abduweli ayup Uyghur tilining bügünki weziyiti heqqide muhim söz qildi. U xitay hökümitining Uyghur tilini nishan qilghan siyasetlirining yéqindila bashlighan bolmastin belgilik tarixqa ige ikenlikini chüshendürüp ötti. U xitay hökümitining 1949-yili Uyghur élini idare qilishni bashlighandin buyan, jem'iy 4 qétim yéziq özgertish herikiti qilghanliqini, Uyghur yéziqi kirilche, latinche we kéyinche erebche asasida tüzülgen élipbelegerge almashturulush jeryanida Uyghurlarning her on yilda bir dégüdek sawatsizliqqa mehkum qilinip mangghanliqini bayan qildi.

Abduweli ayup sözide yene 1982-yilidin kéyin gerche Uyghur élipbesi özgertilmigen bolsimu, emma Uyghur tili imla qa'idisining 5 qétim özgertilgenlikini, buning yéziqchiliq we alaqe ishlirida nurghun mesililerge yol achqanliqinimu eskertip ötti. 1997-Yilidin bashlap Uyghur tili ma'aripi cheklinishke bashlighan bolsa, 2002-yilidin bashlap Uyghur ana tilining aliy ma'ariptin pütünley siqip chiqirilghanliqini, Uyghur tilini qoghdash heriketlirige zerbe bérilgenlikini bayan qilip ötti. U yene 2006-yili Uyghur tilini tirildürüsh herikiti qozghighan memtimin ilyar qatarliq ondin oshuq Uyghur ziyaliysining 12 yilliq qamaq jazasi qatarliq muddetlik qamaq jazaliri bilen jazalan'ghanliqini, özi bash bolup 2011-yili bashlighan Uyghur ana til herikitiningmu basturulup, öziningmu qamaq jazasigha mehkum qilin'ghanliqini anglitip ötti.

U 2017-yilidin kéyin bundaq siyasetlerning hessilep kücheygenlikini, Uyghur tilining cheklen'genlikini, Uyghur tilining yétekchi ziyaliylirining qolgha élin'ghanliqini, Uyghur kitablirining yighiwélin'ghanliqini, Uyghur balilirining hazir xitayche öginishke mejburliniwatqanliqini éytti. Hazir lagérlarda yétiwatqan 3 milyonche Uyghurning perzentlirining balilar lagérlirida tutup turuluwatqanliqini, bularning pütünley xitay tili we mede'iyiti boyiche terbiyeliniwatqanliqini eskertti. U u buninggha misal bergende, türk puqrasi bolghanliqtin türkiye hökümitining tirishchanliqi bilen türkiyege qayturup kélin'gen ikki Uyghur perzentining del shundaq balilar lagérlirida yatqanliqini, ularning qisqighine ikki yil ichide Uyghur tilini pütünley untup ketkenlikini bayan qildi. U buningdin qarighanda, Uyghur balilirining Uyghur tili, medeniyiti, kimliki bilen pütünley ayriwétilgen halda chong boluwatqanliqini we buning aqiwitining intayin xeterliklikini éytip, amérika hökümitidin we xelq'ara jem'iyitidin jiddiy heriketke ötüshni telep qildi.

Tibetlik pa'aliyetchi ladon tétong we jenubiy mongghuliyelik( ichki mongghuliye) pa'aliyetchi en'gebatu togochonglarmu tibet we mongghul tillirining nöwettiki weziyiti heqqide doklat berdi. Ularmu amérika hökümitining bashlamchi bolup xitay hökümitining Uyghur, tibet we mongghul qatarliq milletlerning tilini, milliy örp-adetlirini yoqitish arqiliq bu milletlerni xitaylashturup yoqitish herikitini tosushqa chaqirdi.

Mongghul pa'aliyetchi en'gibatu amérika hökümitidin ichkiy mongghulda yüz bériwatqan medeniyet qirghinchiliqi üstide tekshürüsh élip bérishni, amérika awazi yaki erkin asiya radiyosida mongghul tili bölümi tesss qilishni we mongghullar üchünmu xuddiy Uyghurlar we tibetlerge chiqirilghan qanunlardek mexsus qanun chiqirip bérishni telep qildi.

U awam palata ezasi jeymis makgowrnning “Amérika awazi yaki erkin asiya radiyosida mongghul tili anglitishi bérishning jenubiy mongghuliyelikler üchün qandaq ehmiyiti barliqini chüshendürüp béremsiz?” dep sorighan so'aligha mundaq jawab berdi: “Mongghul tili bölümi échish intayin muhim. Chünki jenubiy mongghuliyeliklerning erkin démokratik döletler bilen alaqe quridighan héchqandaq bashqa wastisi yoq. Mana bu sewebtin jenubiy mongghuliyede boluwatqan ishlar xewer qilinalmaywatidu. Bu radiyo hem ularning erkin dunyadin xewerdar bolushi hem erkin dunyagha awazini anglitishigha purset yaritip béridu.”

Tibet pa'aliyetchi bolsa eyni yillarda kanada we amérikada yerlik millet balilirini yataqliq mekteplerge yighiwélip oqutush keltürüp chiqarghan paji'eler keng ashkarilinip, bu döletler buning xataliqini qobul qiliwatqan mushundaq peytlerde, xitay hökümitining tibetler we Uyghur perzentlirigimu oxshash xataliqni sadir qiliwatqanliqini eskertip, mundaq dédi:

“Amérika we uning shérik döletliri aldi bilen xitay hökümitining bu qilmishlirini keng da'iride ashkarilishi we ochuq-ashkara eyiblishi kérek. Mana bu élinishqa tégishlik tedbirlerning bashlinishidur. Bundaq yataqliq mektepler taqilishi we ata-anilirigha qayturulup bérilishi kérek. Xelq'ara jem'iyet we birleshken döletler teshkilati yataqliq mekteplerni eyiblishi we buni yoqitish üchün bésim qilishi kérek.”

Abduweli ayupmu awam palata ezasi mishel sitil we bashqa ezalarning so'allirigha jawab bergende, xitay hökümitining Uyghurlarning ana tili we medeniyitining qudritidin, Uyghurlarning uni qoghdashtiki iradisidin qorqqanliqini, shunga uni özige tehdit dep qarap yoqitishqa urunuwatqanliqini bildürdi. Bolupmu abduweli ayup sözide xitay hökümitining hazir Uyghur balilirini qedimki xitay tili, kungzi qatarliq qedimki xitay medeniyitige a'it tékistler we örp-adetler bilen terbiyelewatqanliqidek noqtigha diqqet tartip: “Xitay hökümiti Uyghur balilirini xitaydinmu bek xitay qilip chiqishqa uruniwatidu,” dédi.

Guwahliq yighinida söz qilghan mutexessiler birdek amérika we xelq'ara jem'iyetning xitayning bu milletlerning tilini, medeniyitini cheklesh, ularni assimlatsiye qilip yoqitish herikitini eyiblesh, toxtitish, bu tillarni qoghdap qélishtek exlaqiy mejburiyiti we mes'uliyiti barliqini, shi jinping bashchiliqidiki bu “Yiltizidin qumurush” herikitining dunya üchünmu xeterliklikini eskertip ötti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet