Хитай һөкүмити хитай болмиған милләтләрни хән мәркәзчиликидики "җуңхуа миллити" гә айландурушни тезлитиду

Мухбиримиз әркин
2021-09-01
Share
Компартийә контроллуқидики уйғур мурасимлири вә йоқиливатқан уйғур кимлики Уйғур нәққашлиқи билән безәлгән бир базарда хитай тили өгитишни миллий иттипақлиқниң асаси қилишқа үндәйдиған пилакат есилған. 2019-Йили 31-май, хотән.
AFP

Хитай компартийәси 27- вә 28-авғуст күнлири бейҗиңда мәмликәтлик аз санлиқ милләтләр хизмити йиғини чақирип, хитайниң буниңдин кейин бу дөләттики хитай болмиған милләтләргә қаритилидиған сияситиниң түп нишанлирини бекиткән. Анализчилар бу йиғинниң қарари хитайдики уйғурларни өз ичигә алған хитай болмиған милләтләрниң келәчикигә қарита һалқилиқ тәсир көрситидиғанлиқини илгири сүрмәктә.

Хитай таратқулириниң хәвәрлиридин мәлум болушичә, йиғинда хитайниң "җуңхуа миллити коллектипи бәрпа қилишни мәркәз қилған йеңи дәвр аз санлиқ милләтләр ишлири лайиһиси" оттуриға қоюлған.

Йиғинда әң диққәт қиларлиқ нуқтилириниң бири, диққәтни "җуңхуа миллити еңини шәкилләндүрүшкә мәркәзләштүрүш" ниң тәкитлинишидур. Йиғинда ши җинпиң бу мәсилисини бу җәһәттики хизмәтниң мәркизи нуқтиси қилишини тәкитлигән. У, техиму күчлүк ортақ кимлик вә һәр қайси милләтләр бир-биригә техиму чоңқур бағланған ортақ келәчәккә игә бир җуңхуа миллити гәвдиси шәкилләндүрүшни тәләп қилған.

Бу нөвәтлик йиғин хитайниң 1978-йили ишикни ечиветишкә башлиған 40 нәччә йилдин бери чақирған 5-қетимлиқ "аз санлиқ милләтләр хизмити" йиғинидур. Бирақ, бу нөвәтлик йиғинниң негизлик пәрқи бу йиғин бейҗиң һөкүмити ғәрб дөләтлири тәрипидин уйғурларниң тили, мәдәнийити, нопуси, диний етиқади, өрп-адәтлирини вәйран қилип, бир милйон 800 миң уйғурни лагер, түрмиләргә қамаш билән әйиблиниватқан, униң һәрикити "ирқий қирғинчилиқ" дәп қаралған бир мәзгилдә чақирилған.

Бәзи ғәрб мутәхәссислириниң ейтишичә, хитайниң йеңи сиясити униң бурун йүргүзүп кәлгән сиясәтлиридин һечқандақ пәрқи йоқ икән. Америкалиқ обзорчи вә адвокат гордон чаң, бу сиясәтниң иҗра қилиниши уйғурларниң өзлүк еңини йоқитиштин дерәк беридиғанлиқини билдүрди.

Гордон чаң 31-авғуст бу бу һәқтики зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "хитайниң йеңи сияситиниң йөнилиши униң бурунқи йөнилиши билән охшаш. У болсиму ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши туруш җинайитидин ибарәт. Әмәлийәттә ши җинпиң бу арқилиқ барлиқ етник өзлүк еңини йоқатмақчи. У хән өзлүк еңини саплаштурмақчи. Буниң өзи бир етник тазилаштур. Бу униң бурунқи шәкли. Бу дегәнлик уйғур өзлүк еңини йоқитиш, уйғур хәлқини йоқитиш, дегәнликтур".

Йиғинда ши җинпиң хитай тилини омумлаштурушниң зөрүрлүки, шуниң билән бир вақитта аз санлиқ милләтләрниң тилини қоғдаш, униңға капаләтлик қилиш вә ортақ тәрәққиятни тәкитләш билән биргә хән шовинизми билән аз санлиқ милләт шовинизминиң хитай үчүн охшашла пайдилиқ әмәсликини тәкитлигән болсиму, бирақ гордон чаң ши җинпиңниң каллисида хитай болмиған милләтләр билән мурәссә қилиш идийәси йоқлуқини билдүрди.

Гордон чаң: "ши җинпиңниң каллисида мурәссә қилиш, дәйдиған нәрсә йоқ. У барлиқ аз санлиқ милләтләрниң өзлүк еңини пүтүнләй йоқитишни тәләп қилиду. У барлиқ динларни йоқитишни, у пүтүнләй бир хил болушқа әмәл қилишни тәләп қилиду. У бу нишанға йетиш үчүн ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт садир қилишқа йүзләнмәктә. Бу интайин рәзиллик", деди.

Лекин йиғинда ши җинпиң хитай тилини омумлаштурушни күчәйтип, җуңхуа миллити кимлик еңини бәрпа қилиш билән бир вақитта йәнә, аз санлиқ милләт әзалириниң "җуңхуа миллити мәнпәәтини 1-орунға қоюши" ни, хитайдики милләтләр ишлирини хитайниң өзигә хас усулда бир тәрәп қилишни тәкитлигән. Әмма, чәтәлләрдики уйғур анализчилириниң ейтишичә, бу сиясәт уйғурларға нисбәтән йеңилиқ әмәс икән.

Голландийәдики вәзийәт анализчиси асийә уйғур ханим униң бу сиясәтниң уйғурларға хели бурун иҗра қилинишқа башлиғанлиқи, бу һазирқи "ирқий қирғинчилиқи" ниң бир парчисиға айланғанлиқини ейтти.

Асийә уйғурниң ейтишичә, "2-әвлад аз санлиқ милләтләр сиясити" намлиқ бу сиясәтни 2010-йили хитай тәтқиқатчиси ху әнгаң оттуриға қойған болуп, ши җинпиң 2012-йили тәхткә чиққандин кейин рәсмий иҗра қилишқа башлиғаникән.

Чәтәлләрдики бәзи хитай зиялийлириниң қаришичә, бу йиғинниң роһидин вә хитай даирилириниң һазирға қәдәр уйғурларға йүргүзүп кәлгән сиясәтлиридин хитайдики аз санлиқ милләтләргә қарита техиму қаттиқ чәклимиләрниң қоюлидиғанлиқи мәлум икән.

Америкидики хитай адвокати тең бяв 31-авғуст зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "мәркәзниң аз санлиқ милләтләр хизмити йиғинидин алаһидә бир әһвални байқимидим. Униңға даир һөҗҗәтләрниму инчикиләп көрүп бақмидим. Бирақ йеқинқи бир қанчә йиллиқ әһвалдин, болупму ши җинпиң тәхткә чиққандин кейинки тәрәққияттин униң аз санлиқ милләтләргә қарита техиму көп чәкләш тәдбирлирини йүргүзүшкә тәйярлиқ қиливатқанлиқи, аз санлиқ милләтләрниң негизлик кишилик һоқуқи вә әркинлики техиму еғир вәзийәткә дуч келидиғанлиқи мәлум".

Тең биявниң ейтишичә, ши җинпиңниң хитай тили вә "җуңхуа миллити ортақ еңи" ни тәкитлиши уйғур вә тибәтләрниң тили, мәдәнийити, диний вә өзлүк еңиниң техиму қаттиқ чәкләшкә учришидин дерәк беридикән.

Тең бяв мундақ деди: "әгәр у хитай тили вә җуңхуа миллити еңини тәкитлигән болса, бу наһайити ениқ. Демәк у уйғур райони, тибәт вә ички моңғул қатарлиқ җайларда бу хәлқләрниң мәдәнийити, дини, тили вә өзлүк еңини давамлиқ чәкләйду. Улар һазирға қәдәр бу милләтләргә нурғун чәклимиләрни қоюп, уларниң миллий кимлик тонуши вә өзлүк еңини тосуп кәлгән. Демәк, һазир уларға техиму көп чәклимиләрни қойиду, дегән гәп".

Йиғинда ши җинпиң йәнә "миллий бөлгүнчилик вә диний радикаллиқни түп йилтизидин йоқитиш" ни, "милләтләр ишлиридики чоң хейим-хәтәр вә йошурун хәтәрләрниң қәтий алдини елиш" ни тәләп қилған. Шундақла у йәнә хәлқара билән террорлуққа қарши һәмкарлиқни күчәйтидиғанлиқини ейтқан. Хитай таратқулирида униң кимни көздә тутқунлуқи тилға елинмиған болсиму, бирақ униң уйғурларни нәзәрдә тутқанлиқи сир әмәс.

Хитайниң афғанистан вәзийитидики өзгириш билән америкаға "шәрқий түркистан ислам һәрикити" ни қайта террорлуқ тәшкилатлар тизимлики киргүзүш тоғрисида бесим ишлитишкә башлиғанлиқи, шундақла талибанларниң бу гуруһ билән чәк-чегрисини айришини тәләп қилғанлиқи мәлум.

Ши җинпиң сөзидә: "(биз) миллий амилларға алақидар идеологийәлик мәсилиләрни актип вә пухта һәл қилишимиз, миллий бөлгүнчилик, диний ашқунлуқниң зәһәрлик идийәлирини йоқитишни давамлаштурушимиз керәк", дәп тәкитлигән.

Лекин гордон чаң әпәндиниң қаришичә, хәлқара җәмийәт хитай билән террорлуққа қарши һәмкарлиқ елип беришни рәт қилиши керәк икән. Гордон чаң мундақ дәйду: "хәлқараниң униңға беридиған җаваби хитай билән һәмкарлиқ елип беришни қәтий рәт қилиши, 1948-йили мақулланған ирқий қирғинчилиқ әһдинамисидики ирқий қирғинчилиқ қилмишиниң алдини елиш вә җазалаш әһдисигә әмәл қилиш болуши керәк. Бу бизниң җавабимиз болуши керәк. Бу дегәнлик хитай билән һәмкарлашмаслиқ, барлиқ васитиләрни қоллинип, ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәткә хатимә бериш дегәнликтур".

Мәлум болушичә, 27-вә 28-авғуст күнлири өткүзүлгән бу йиғиндин кейин уйғур аптоном райони даирилири дәрһал һәрикәткә келип, йиғинниң роһи вә ши җинпиңниң тәлиматлирини қандақ иҗра қилишниң койиға чүшкән. Нөвәттә, райондики һәр дәриҗилик органлар "мәркәзниң аз санлиқ милләтләр хизмити" ниң роһини өгәнмәктә вә буни уйғур аптоном райониниң конкрет әмәлийитигә қандақ тәдбиқлашқа тиришмақтикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт