Қирғинчилиқниң қара сайиси вә уйғуршунасларниң ешиватқан әндишиси

Мухбиримиз әзиз
2020-12-03
Share
Қирғинчилиқниң қара сайиси вә уйғуршунасларниң ешиватқан әндишиси Әнглийәдики невкасл (йеңи қәлә) университетиниң профессори, уйғуршунас җоанне симис (Dr Joanne Smith Finley) ханим уйғур мәсилиси тоғрисида сөзлимәктә. 2018-Йили ноябир, вашингтон.
Photo: RFA

Уйғур тарихи билән шуғуллиниватқан алимлар ортақ тәкитләйдиған бир нуқта хитайниң әсирләр бойи бошашмастин земин кеңәйтиши манҗулар қурған чиң империйисиниң 1884-йили уйғурлар диярини "йеңи чегра" дегән мәнидики "шинҗаң" дегән намда хитай территорийисигә қошувелиши билән тохтап қалған әмәс. Хитай дөлитиниң бу хил урунуши аридин йүз йил өткән 1984-йилиға кәлгәндиму изчил давам қилған болуп, шу вақитларда уйғур дияриға зор көләмдә нопус көчүрүш долқунлири аллиқачан башлинип кәткән иди. Шуниңдин кейин бириниң арқидин бири оттуриға чиққан "ғәрбий қисимни зор көләмдә ечиш", "ғәрбниң газини шәрққә йөткәш" дегәндәк бир қатар шоарлар арқилиқ "бир бәлвағ бир йол қурулуши" башланғанда уйғур дияридики хитайларниң нопуси аллиқачан йәрлик уйғурлар билән баравәр санға йетип болғанлиқи ашкариланди. Әнә шуниңдин кейин болса уйғурларниң милйонлап лагерларға қамилиши һәмдә уйғур нопусиниң шиддәт билән төвәнлигәнлики мәлум болушқа башлиди. Әнә шу хил реаллиқни көздә тутуп әнглйәдики йеңи қәлә (ню касл) университетиниң профессори җоанне симис һазирқи уйғур җәмийити дуч келиватқан реаллиқни биваситә һалда "қирғинчилиқ" дәп аташ лазимлиқини алаһидә тәкитләйду. Униң бу һәқтики қарашлири "қирғинчилиқ журнили" ниң 2020-йиллиқ ноябир санидики зор һәҗимлик мақалисидә алаһидә шәрһләнди.

Доктор җоанне ханимниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң "қаттиқ зәрбә бериш", "миллий бөлгүнчиликкә қарши туруш", "террорлуққа қарши туруш" һәрикәтлиридин тартип таки нөвәттә давам қиливатқан "қайта тәрбийәләш арқилиқ өзгәртиш" һәрикити сииясий җәһәттин изчиллиққа игә икән. Чүнки нөвәттә хитайниң уйғурлар диярини бесип өтүп ташқи дуняға кеңийиш урунушида уйғурлар "зор бир тосалғу" дәп қаралмақта икән. Йәнә келип уйғурлар дияридики ғайәт зор нефит вә башқа йәр асти байлиқиниң мутләқ хитайниң контроллуқида болуши ‍үчүн уйғурларниң мәвҗут болуши һәрқачан буниңға бир "йошурун тәһдит" болуп қалмақтикән. Дәл мушу сәвәбтин нөвәттә бу "тосқунлуқ" ни йоқ қилиш үчүн түрлүк чарә-тәдбирләр иҗра қилиниватқан болуп, "хитай билән тойлишиш", "нопус чәкләш" дегәнләр буниңдики ашу хил тәдбирләрниң бири икән. Әнә шу сәвәбтин уйғурларниң бешиға ғайәт зор қара сайә ташлаватқан бу һадисә һазир хитай һөкүмити изчил инкар қиливатқан "мәҗбурий туғмас қиливетиш" ни муһим васитиләрниң бири қилған. Бу хил тәдбирләр һәққидә сөз болғанда вашингтон шәһиридики "коммунизм қурбанлири" хатирә фондиниң тәтқиқатчиси доктор адрян зенз буниң өзгичә алаһидиликкә игә "туғут чәкләш" тәк "юмшақ қирғинчилиқ" болғанлиқини тәкитләйду.

Хитай қораллиқ күчлири уйғурлар зич олтурақлашқан районда чарлаш елип бериватқан көрүнүш. 2013-Йили 29-июн, үрүмчи.

"‍өткән йилдин тартип лагерлардин қайтип чиққан уйғур вә қазақ аяллири көп қетим бу һәқтә гуваһлиқ бәрди. Шу аялларниң баянлиридин биз хитай даирилириниң у шәкиллик туғут чәкләш үзүклирини аялларға мәҗбурий селиватқанлиқини, йәнә келип бу ишларниң қандақтур тасадипий һадисиләрдин әмәсликини билдуқ. Шуниң билән биргә биз уйғурларниң туғут нисбитиниң бәкму көрүнәрлик һалда төвәнләп кетиватқанлиқи һәққидики язма испатларға игә болдуқ. Бу хил зор көләмлик сиясәтниң иҗра болуши һәққидә биз бир яқтин техиму көп гуваһчиларниң гуваһлиқ беришигә моһтаҗ болсақ йәнә бир яқтин хитай һөкүмитиниң һөҗҗәтлири бу җәһәттики бошлуқни толдуруп бериватиду. Илгири ‍уйғур аяллириниң пиланлиқ туғутқа қарши иш-паалийәтлири үчүн уларни қамаққа алидиғанлиқи һәққидә аңлиған болсақ әмдиликтә хитайниң өзлири чиқарған һөҗҗәтләр буниң раст икәнликини тәстиқлаватиду. Бу хил мәҗбурий туғут чәкләш тәдбирлири һазир һөкүмәтниң зор көләмдә иҗра қиливатқан тәдбирлириниң бири болуп қалған. Техиму ечинишлиқ йери һазир бу хилдики туғут чәкләш сиясити йеңи түс елип, уйғурлардики туғут нисбитини аллиқачан бир изда тохтап қалған сәвийигә чүшүрүп қойған."

Җоанне симисниң баянлирида көрситилишичә, лагер шаһидлириниң бу һәқтики реаллиқ һәққидә арқиму-арқидин гуваһлиқ бериши һәмдә хитай һөкүмитиниң өзлири чиқарған бир қисим һөҗҗәтләрниң ашкарилиниши билән лагерларға қамалғанларниң арисида аялларниң игилигән салмиқиниң кичик әмәслики техиму ашкара болди. Буниңдин башқа лагерға йолланмиған аялларниң "туғут чәкләш" тәдбирлиригә көпләп қурбанлиқ қиливетилгәнлики мәлум болғандин кейин бир қисим сиясийонлар, җүмлидин америка кеңәш палатасиниң марко рубйо қатарлиқ бир қисим әзалири һәмдә елизабит лийнч қатарлиқ мутәхәссисләр буни "инсанийәткә қарши җинайәт" дәп атиди. Әмма шуниң билән биргә мәйли уйғурлар арисида болсун яки уйғур болмиғанлар болсун хәлқара җәмийәтниң бу һәқтә әмәлий тәдбир алмаслиқиға арқиму-арқидин соалларни қоюшқа башлиди. Елзабит лийнч, ибраһим әзим, адрян зенз қатарлиқ мутәхәссисләр болса бу һадисиләрни 1930-йиллардики натсистлар һакимийитиниң йәһудийларни қирғин қилишта қолланған тәдбирлири билән селиштуруп буниңдики көплигән охшашлиқни оттуриға қойди. Бу һәқтә сөз болғанда адрян зенз хитай һөкүмитиниң "нопус үстүнлүки арқилиқ үстүнлүккә еришиш" тәк кона усулни қоллиниватқанлиқини алаһидә тәкитлиди.

"биз һазир аһалә йәрләштүрүп мустәмликиләштүрүшниң болуватқанлиқини көрүватимиз. 1949-Йили хитайларниң нопуси шинҗаңдики омуми нопус санида йоқниң орнида иди, йәни бирнәччә пирсәнтла иди. Бу районда мутләқ үстүнлүкни игиләватқини уйғурлар болған. 50-Вә 60-йилларда хитай һөкүмити зор көләмдә хитайларни көчүрүш ‍арқилиқ шинҗаңдики хитай нопусини тездин ашурди. Болупму биңтуәнниң бу җәһәттики роли бәкму чоң болди. Бу ишлар та йеқинқи заманларғичә ашундақ давам қилип кәлгән иди. Әмма 2015-йилидин кейинки әһвалға қарайдиған болсақ таки 2018-йилиғичә болған арилиқта аз дегәндиму икки милйон хитай шинҗаң нопусиға қошулди. Һалбуки бу кишиләрниң нопус тизимлики һечқачан шинҗаңда болуп бақмиған. Йәни улар ичкиридики нопус дәптири арқилиқ бу районниң нопус системисиға киргүзүлгән. Йәнә келип бу хитайлар асасән хитайлар көп санлиқни игиләйдиған җайларға орунлаштурулди. Шуниң билән биргә уларға юқири мааш, яхши хизмәт вә бикарлиқ өй берилди."

Аридин узун өтмәй уйғурлар дуч келиватқан иҗтимаий паҗиәләрни "кишилик һоқуқ мәсилиси даирисидин һалқип кәткән" дәп тәкитлигүчиләрниң бири болған адрян зенз уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләрдин аз дегәндиму бәш хил әһвалниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) елан қилған "қирғинчилиқниң тәбирлири" гә чүшидиғанлиқини көрсәтти. Бирләшмә хәвәрләр агентлиқи билән болған сөһбәттә болса җоанне симис "бу ашкара қирғинчилиқтур. Әмди униңға хатимә беридиған вақит кәлди" деди. Дәррен байлер болса бу һадисиләр тоғрисида пикир қилип "хитай һөкүмитиниң мәқситини ‹уйғурларни пүтүнләй йоқ қиливетиш' демигәндиму һеч болмиғанда уйғурларниң белини сундуруш, десәк артуқ кәтмәйду" деди. Тарихшунас җим милвардму бу җәһәттики әһвалларни хуласиләп "һазирқи мәҗбурий әмгәк, аилә җудалиқи вә уйғурлардики туғут контроллуқиниң өзила бу һадисиләрниң б д т елан қилған қирғинчилиқ икәнликини көрситиду" деди. Австралийәдики уйғуршунаслардин җеймис лейболд болса "шүбһисизки хитай һөкүмити ‹қалақ' вә ‹ялаңтөш' дәп қариливатқан уйғурларниң туғут нисбитини төвәнлитип, ‹оқуған хитайлар'ниң туғут нисбитини юқири көтүрүшкә күчәватиду" деди. Уйғурлар мәсилисигә бу қәдәр көңүл бөлгән бу алимларниң ортақ пикри "әмдиликтә буниңға қарши бирәр әмәлий тәдбир елинмиғанда тарихниң әң зор паҗиәсиниң йәнә бир қетим тәкрарланғанлиқиға шаһит болуш" дегәнлик болди. Бу һәқтә сөз болғанда "мирас фонди" ниң тәтқиқатчиси оливия енас хәлқараниң бу һәқтики инкасиниң барғансери яхши болуватқанлиқини, әмма буниң йәнила қирғинчилиққа хатимә бериш сәвийисидә әмәсликини ‍алаһидә тәкитләйду.

"хәлқара җәмийәт бу мәсилидә бәк чоң иш қилип кетәлмиди. Биз ‹әмди қайтиланмайду! ' дегән шоарниң бәк көп товланғанлиқиға шаһит болдуқ. Биз бермида, руандада, ирақта, әмдиликтә уйғур районида бу ишларниң йәнә болуватқанлиқини көрүватимиз. Қарайдиған болсақ һазир хәлқара җәмийәт бу ишларни тола көрүверип ‹паләч' болуп қалғандәк қилиду. Шунчә көп зорлуқлар вә зулумлар болуватиду, телевизорни ачсақла мушу һәқтики хәвәрләр көзимизгә челиқиду. Әмма немишқидур биздә бирәр әмәлий һәрикәт болмайватиду. Йәнә бир яқтин қарайдиған болсақ, хитай һөкүмити өзиниң иқтисадий қуввитигә тайинип һазир хәлқара тәшкилатларни, җүмлидин бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң кишилик һоқуқ кеңишини өзиниң сизған сизиқи бойичә маңидиған қилип қоюватиду."

Җоанне симисниң байқишичә, уйғурлар дуч келиватқан "йеңи қирғинчилиқ" тәһдитлири барғансери көп саһәниң диққитини қозғиғандин кейин дәрвәқә көплигән һөкүмәтләр өз әндишилирини билдүрди. Бәзиләр хитай билән болған сөһбәтлиридә бу мәсилини ашкара тәкитлигән болса йәнә бәзиләр буни "йепиқ сөһбәт" шәклидә оттуриға қойди. Бир қисим адвукатларму бу мәсилини көтүрүп чиқип, хәлқара қанунлар вә әһдинамиләр бойичә хитайни өз мәҗбурийитини ада қилишқа үндимәкчи болди. Йәнә бәзиләр болса хитай һөкүмитиниң қилмишлирини қирғинчилиқ әйибнамиси бойичә хәлқара җинайи ишлар сотиға тапшурмақчи болди. Әмма хитай һөкүмити хәлқара җинайи ишлар сотиға имза қоймиғанлиқи үчүн буниң ишқа ешиши мумкин болмай қалди. Әнә шундақ әһвалда явропа парламенти, канада парламенти қатарлиқлар америка һөкүмитиниң уйғурлар һәққидики қәтий мәйданидин кейин бу һәқтики өзгичә болған "мустәқил тәкшүрүш" һәмдә уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләрни "қирғинчилиқ" дәп ‍аташ, шуниң билән биргә буниңға қарши дуняви бирликсәп шәклидики тәдбир елишни оттуриға қоюшқа башлиди. Һалбуки, бундин кейинки реаллиқниң қандақ болидиғанлиқи һәққидә техи һазирчә бирәр ениқ йәкүнни оттуриға қоюш имканиниң йоқлуқи уйғуршунас алимларниң бешини қатуруватқан әң чоң мәсилиләрниң бири болуп қалмақта икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт