Xitay hökümitining islam dinini xitaychilashturush urunushliri we Uyghur qirghinchiliqi

Muxbirimiz eziz
2021-12-15
Share
Xitay hökümitining islam dinini xitaychilashturush urunushliri we Uyghur qirghinchiliqi “Partiyini söyüng , döletni söyüng” dégen sho'ar yézilghan qizil lozunka we xitayning qizil panusi ésilghan meschit. 2021-Yili 20-mart, yéngisar.
AP

Uyghur diyaridiki barghanséri yuqiri pellige chiqiwatqan irqiy qirghinchiliq jeryanida xitay hökümiti eng köp sinaq qilghan tejribilerning biri Uyghurlarning meniwi dunyasidiki yétekchi idi'ologiyelerdin bolghan islam dini chüshenchisini xitay hökümitining hökümranliq pirinsipi bilen uyghunlishalaydighan qilip özgertip chiqish urunushi boldi. Netijide lagérlargha qamalghan Uyghurlarning ghayet zor bir qismi islam dinigha baghlan'ghan halda “Qayta terbiyelesh” ke mehkum boldi.

Shuningdin kéyinki türlük uchurlar Uyghur diyaridiki islam dinigha munasiwetlik hadisilerning tedrijiy özgirishke yüzliniwatqanliqini namayan qildi. Shu qatarda zor sandiki meschitler chéqip tashlandi yaki qubbiliri yuluwétildi؛ meschitlerning qubbilirige ésilghan “Döletni söyüsh, dinni söyüsh” dégen lozunkilar “Döletni söyüsh, partiyeni söyüsh” ke almashti؛ kéyinche “Esebiylik we térrorluq” bilen “Yuqumlan'ghanlar” ni ayrish üchün Uyghurlar ramzan éyida choshqa göshi yéyishke mejburlandi. Bularning hemmisi shu waqitlarda keng tarqalghan “Islam dinini sotsiyalizm bilen maslashturush” sho'arining ré'alliqtiki inkasi süpitide otturigha chiqqan idi. Xitay hökümitining 3-dékabir küni échilghan “Memliketlik diniy xizmet yighini” da xitay re'isi shi jinpingning bu sho'arni qaytidin otturigha qoyushi hemde bundin kéyinki diniy xizmetlerning mushu prinsip asasida dawam qilidighanliqi bolsa bu hadisilerning bundin kéyin téximu zor kölem alidighanliqidin biwasite bésharet berdi. 13-Dékabirda ürümchide chaqirilghan “Bash sékrétar shi jinpingning memliketlik diniy xizmet yighinida sözligen sözining rohini öginish seperwerlik yighini” hemde bu yighin'gha Uyghur diyaridiki barliq asasliq kattiwashlarning ishtirak qilishi bu halni téximu ashkara namayan qildi.

Hajetxanigha özgertilgen meschit aldidiki yaymichilar. 2021-Yili 19-mart, qeshqer.
Hajetxanigha özgertilgen meschit aldidiki yaymichilar. 2021-Yili 19-mart, qeshqer.

Xewerlerdin melum bolushiche, bu qétimqi yighinlarda nuqtiliq qilip “Yéngi dewrdiki diniy xizmetning idiyewi pirinsipi diniy étiqadni sotsiyalizm qurulushi bilen maslashturush” bolidighanliqi, diniy saheningmu bu yétekchi pirinsipni mustehkem igilishi lazimliqi, buning ijtima'iy muqimliq we uzaq mezgillik eminlik üchün alahide muhim ikenliki alahide tekitlen'gen.

Mutexessislerning qarishiche, bu xildiki “Islam dinini xitaychilashturush” mahiyette xitay bolmighan milletlerning xitayliship kétish basquchigha oxshap kétidighan bir basquchning bashlinishi iken. Yene kélip eng deslep Uyghur diyarida sinaq qilin'ghan bu charilarning hazir gensu we ningshya rayonlirida ewj élishimu buni delillimekte iken. Emma xitay hökümitining “Térrorluq we ashqunluq tehditini yoqitish üchün islam dinini sostiyalizm bilen maslashturush” heqqidiki sözliri emeliyettin yiraq iken. Chünki xitaydiki islam dinigha étiqad qilidighan barliq kishilerni qoshqandimu ularning sani pütkül xitay nopusining ikki pirsentigimu yetmeydiken. Amérika jama'itige tonushluq siyasiy analizchi iftixar arsalanning pikriche, islam dinidiki négizlik bolmighan bezi hadisilerni herqaysi jaylardiki musulmanlar özlirining medeniyet we jem'iyet nuqtisidin özlirige maslashtursa buninggha islam dini pütünley yol qoyidiken. Emma xitay hökümitining qiliwatqanliri bolsa xelq'ara jem'iyet birdek eyiblep kéliwatqan, shuningdek islam dinining mewjutluqigha xiris qilish qilmishi bolup, buni “Islam dinini xitaychilashturush” dep atash emeliyettin köp yiraq bolghan “Söz oyuni” iken. .

“Islam dinini xitaychilashturush dégende gep islam dinini ular (xitay hökümiti) dewatqan yaki qiliwatqan hadisige maslashturush heqqide boluwatidu. Buningda ular islam dinidiki eslidin mewjut eqidilerni öchürüp uning ornini özliri tekitlewatqan hemde teshwiq qiliwatqan mezmunlar bilen toldurushni közlimekte. Bu emeliyette 2021-yili xitay merkiziy hökümitining yolyoruqi bilen xélila obdan ‛ünüm‚ qazandi. Emma bu islam dinidiki bezi merkiziy orunda bolmighan hadisilerni özige maslashturup özleshtürüshtin perq qilidu. Mesilen alsaq, islam döletliridiki islami adetlerning beziliri xitaydiki bezi islam adetlirige oxshimasliqi mumkin. Yene alsaq amérika musulmanlirining halal yémeklik ölchimi türkiye musulmanlirining halal yémeklik ölchimidin perq qilishi mumkin. Démekchi bolghinim, oxshimighan milletlerning islam dinidiki tüp pirinsiplarni özgertmigen ehwalda öz ehwaligha qarita bezi adetlerni öz medeniyitige uyghunlashturup dawam qilishi yaman ish emes. Bu ehwallar Uyghurlarning yaki tungganlarning islam dinigha munasiwetlik adetliridimu mewjut ikenliki éniq. Halbuki hazir Uyghurlar xelq'ara jem'iyet keskin tenqidlep kéliwatqandek diniy étiqad erkinlikidin mehrum halda turuwatidu. Bu bolsa insanlarning eng eqelliy heqliridin idi. Emma hazir xitay hökümiti mushuningghimu éghir derijide xilapliq qiliwatidu”.

Xitay hökümitining “Islam dinini xitaychilashturush” herikiti heqqide söz bolghanda muhajirettiki Uyghur diniy zatliridin turghunjan alawudun bu xil éghir siyasiy muddi'a yoshurun'ghan sho'arning emeliyetke qilchimu uyghun kelmeydighanliqini alahide tekitleydu. .

Turghunjan alawudunning bildürüshiche, xitay hökümiti nöwette Uyghur qirghinchiliqini dawam qildurush jeryanida islam dinini bahane qilip Uyghurlargha hujum qilmaqtiken. Emma tarixta bu xildiki urunushlar köp qétim otturigha chiqqan hadise bolup, ular qismen “Utuqlar” gha érishsimu, héchqachan adaqqi ghelibini qolgha keltürüshke qadir bolalighan emes iken. U bu heqte mundaq deydu. .

Amérika hökümitining sabiq xelq'ara diniy erkinlik bash elchisi sam brownbek ependimu ilgiri xitay hökümitining bu xildiki qilmishlirini keskin tenqidligen hemde buni eyiblep “Xitay hazir islam dinigha qarshi jeng élan qildi. Imanim kamilki ular bu jengde meghlup bolidu” dégenidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet