Ортақ инкас: уйғур қиз-аяллирини хитайлар билән өйлинишкә мәҗбурлаш ирқий қирғинчилиқниң бир шәкли

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-12-16
Share
Ортақ инкас: уйғур қиз-аяллирини хитайлар билән өйлинишкә мәҗбурлаш ирқий қирғинчилиқниң бир шәкли Бир уйғур аял билән униң хитай ериниң той хетини тутуп турған көрүнүши.
AFP

Тарихтин буян, уйғурларниң етник вә диний өрп-адәттики зор пәрқләр һәмдә чоңқур тарихий вә сиясий сәвәбләр икки милләтниң арилишип той қилишини тосуп қалған вә бу амиллар уйғурларниң милләт сүпитидә ассимилятсийә қилинишиға тақабил туруштики қалқан болуп кәлгән. Буниңда уйғур аяллири интайин һалқилиқ рол ойниғучилардур. 2014-Йили 2-сентәбир, хитайниң "җуңгодики милләтләр вә динлар" торида елан қилинған тәкшүрүш доклатида "нөвәттә шинҗаңда уйғур билән хәнзуниң никаһлиниш сани бирқәдәр аз, 2000-йили 5-қетимлиқ нопус тәкшүрүшкә асасланғанда, мәмликитимиздики 56 милләт ичидә уйғурларниң башқа милләт билән никаһлиниш нисбити әң төвән болуп 1.50% Болған, буниң ичидә әрләр 0.996% Ни, аяллар 0.994% Ни игилигән" дәп көрситилгәниди.

Хитайниң уйғур диярида һәр саһәдә, һәр хил шәкилдә елип барған милләтләр иттипақлиқини күчәйтиш сиясәт тәдбирлириму уйғурларниң хитайлар билән арилишип кетип нисбитигә тәсир көрситәлмигәндин кейин, хитай даирилири уйғур билән хитай той қилған аилини мукапатлаш сияситиниму ашкара йолға қоюп, уйғур районида миллий сиңишиш дәриҗисини юқири көтүрүштә юмшақ тәдбир қоллинип бақти. 2014-Йили сентәбирдә чәрчәндә йолға қоюлған "миллийлар билән хәнзулар тойлашқан аилиләрни мукапатлаш" буниңға мисал болалайду.

Хитай һөкүмити иқтисадий тәсир арқилиқ сиясий вә миллий мәсилиләрни яхшилаш вә һәл қилиш тәдбириниңму үнүмини көрәлмигәндин кейин тибәттә тибәт-хитай тойлишиш нисбитиниң ешишини илгири сүргән чен чуәнгони 2016-йили язда уйғур диярини башқурушқа йөткәп кәлгән иди. У уйғур дияриға кәлгәндин буян бир тәрәптин лагер сияситини йолға қоюп, йәнә бир тәрәптин йәниму көп хитайларниң уйғур елигә көчүп келишини тезлитидиған пиланлиқ сиясәтләрни йолға қоймақта. Һәтта уларни, өй-макан, иқтисади ярдәмдин башқа ашкара һалда уйғур аяллири арқилиқ җәлп қилишқа башлиди.

Уйғурлар билән той қилған хитайларға берилидиған иқтисадий капаләт вә һәр түрлүк мәнпәәтлик сиясәтлири кәң тәшвиқ қилинди. Уйғур қизлириниң хитайлар билән той қилған видийолириму көпийишкә башлиғаниди.

Йеқинда хитайниң иҗтимаий таратқулирида "партийә вә һөкүмәтниң бизгә гүзәл турмуш яритип бәргинигә рәһмәт. Һөкүмәтниң чақириқиға аваз қошуп, уйғурлар билән хәнзоларниң той қилишини илгири сүрүш үчүн 100 нәпәр келинчәккә җиддий еһтияҗ бар," дейилгән бир елан ашкара тарқитилғаниди. Ениқлашлиримиз давамида, қәшқәр шәһәрлик хәлқ ишлири идариси хадиминиң 100 келин пиланиға аит учурларниң дөләт мәхпийәтлики ятидиғанлиқини баян қилиши арқилиқ, мәзкур еланниң қәшқәр тәвәликидә чиқирилғанлиқи дәлиллигәниди.

Мушу хил сиясәт тәдбирләр нәтиҗисидә хитайлар билән той қиливатқан уйғур қизларниң ақивитини ашкарилайдиған ақсулуқ икки уйғур аялниң бәхтсиз ақивәтлири һәққидики өз-ара параңлириға мунасивәтлик видийоларму торларда тарқалди. Бу хил хитай билән той қилишни мақул көргән уйғур аяллириниң әмәлийәттә амалсизлиқтин, һимайисизлиқтин вә һәр хил бесимлардин һәтта бәзилириниң лагерларға қамалған ата яки ака инилирини қутқузуп қелиш үчүн өзини қурбан қилиш бәдилидә милләтләр ара той қилиш сияситидә рол ойниғанлиқини ашкарилиса, һәммидин муһими йәнә хитай күчмәнлириниң әмәлийәттә пәқәт дөләт һөддә қилған иқтисадий капаләткә ершиштәк нийити үчүн уйғур вә башқа аз санлиқ милләт қизлири билән той қиливатқанлиқини ашкарилап көрсәтти.

Һалбуки әрлири, атилири, һәтта пәрзәнтлириму лагерларға қамалған уйғур аяллириниң таллаш яки рәт қилиш һоқуқиму қалмиған, һәр қандақ бир хитайниң халиғанчә той қилишқа таллаш обйектиға айланған бир вәзийәттә, хитай әрлири өзлириниң чирайлиқ уйғур қизларни яхши көридиғанлиқини уларни хотун қелипни халайдиғанлиқидәк истикини һаясиз һалда ашкара баян қилалайдиған бир һалға йәткән.

Анчә мунчә уйғурчә сөзләрни өгинивалған бу бәд-бәширә хитай әрниң "мән уйғур хотун алимән" дегини чәтәлләрдики уйғурларниң йиргиниши вә ғәзипини қозғиди.

Уйғур аяллириниң чарисиз вәзийитини көрситип беридиған бу хил видийоларниң тарқилиши чәтәлләрдики уйғурларниң ғурури вә роһиға еғир зәрбә елип кәлгәнликини иҗтимаий алақә васитилиридики нурғун инкаслардин көрүвалғили болиду.

Өзиниң фәйсибок қатарлиқ шәхси бәтлиридә бирқәдәр юқири инкас қозғиған видийоларни һәмбәһирләп келиватқан лагер шаһити, америкадики зумрәт давут ханим, өзиниң 2016-йилидин буян үрүмчидә вә лагерда шаһит болғанлирини ашкарилаш арқилиқ уйғур аяллириниң қанчилик амалсиз бир һалда икәнликини, һеч болмиғанда бу вәзийәтни дуняға аңлитишни өзиниң бурчи дәп билип, бу хил учур вә видийоларни тарқитиватқанлиқини тәкитлиди.

Хитай билән уйғурдин ибарәт икки милләт той қилған бундақ аилиләрни хитай "милләтләр иттипақлиқидики үлгилик аилә" дәп алаһидә тәшвиқ қилип кәлмәктә иди. Уйғур әрлирини асас қилған милйонлиған кишиниң лагерларға тутулуши билән мас қәдәмдә оттуриға чиқиватқан бу һадисә чәтәлләрдики уйғур җамаити һәм шундақла уйғурларни тәтқиқ қиливатқан көзәткүчиләрниң бирдәк диққитини қозғиған мәсилә.

Америкалиқ антрополог дәррин байлир бу һәқтә елан қилған бир мақалисидә уйғур қизлирини хитай әрлиригә ятлиқ болушқа мәҗбурлаватқан сиясәт вә җәмийәт амиллирини анализ қилған. У мақалисидә "хитай һөкүмити уйғур елидә мәхсус уйғур аяллирини нишан алған җинсийәт сиясити йүргүзмәктә, тарихта тунҗи қетим уйғур аяллири дөләт аппаратлириниң җинсий нишаниға айланди," дәп көрсәткәниди.

Йеқинқи мәзгилләрдин башлап дуня мәтбуатида гуваһлиқ беришкә башлиған лагер шаһитлиридин сабиқ лагер оқутқучиси, голландийәдә яшаватқан қәлбинур сидиқ ханим, чен чүәнго уйғур аптоном райониға партком секретари болуп кәлгәндин буян йолға қоюлуватқан "қошмақ туғқан сиясити" ниң, хитайларниң һимайисиз қалған уйғур қиз-чоқанлириға халиғанчә басқунчилиқ қилишиға пурсәт яритип бәргән қәбиһ сиясәт икәнликини, уйғур қизлириниң мәйли лагерда вә яки сиртта болсун охшашла хитайлар тәрипидин ашкара басқунчилиқларға учраш әһваллириниң садир болуватқанлиқини испатлиқ аңлитип, дуняниң диққитини уйғур аяллириниң еғир вәзийитигә мәркәзләштүрүштә муһим рол ойниғаниди.

У уйғур аяллириниң бу роһй вә җисманий җәһәтләрдики тәсвирлигүсиз еғир злумларға әмди бәрдашлиқ бәргидәк мадари қалмиғанлиқини тәкрарлайду:

Уйғур аяллириниң нөвәттики вәзийити хәлқарадики тәсири күчлүк кишилик һоқуқ тәшкилатлиридин лантос кишилик һоқуқ вә адаләт фондиниң рәиси катрина ләнтос ханимни қаттиқ чөчүткән болуп, у уйғур аяллириниң хитайлар билән той қилишқа мәҗбурлинишини, хитайниң уйғурларға елип бериватқан ерий қирғинчилиқиниң бир шәкли дәп баһа бәрди:

Гәрчә уйғурлар билән хитайларниң тойлишиш мәсилисигә аит ениқ санлиқ мәлуматму йоқ болсиму, әмма бу мәсилә йәнила америка юқири дәриҗилик сиясий әрбаблириниң җиддий җиддий инкасини қозғайдиған дәриҗидики еғир бир мәсилә икәнлики мәлум. Американиң йәршари аяллар мәсилиси алаһидә әлчиси кәллй курей вә диний ишлар алаһидә әлчисиниң аяллар җисий қул қилиш вә адәм бедикчиликиниң қурбани қилиниш сақлаш һәққидә 8-декабир бәргән мәхсус баянатида, уйғур аяллириниң хитай һөкүмитиниң мәҗбурий никаһ вә җинсий қуллуқниң қурбани болуватқини алаһидә тилға алди һәм дуня җамаәтчиликини бу мәсилигә бирликтә хатимә беришкә чақирғаниди.

Уйғурларниң қобул қилғили болмайдиған бу хил "йиргинчлик сиясий никаһ" қа омумйүзлүк инкаслири шуни көрситип туруптики, буни уйғурлар өзлири дуч келиватқан өткүр иҗтимаий паҗиәләрниң бири дәп тонимақта. Уйғур паалийәтчиләр, бу әндишилик вәзийәттин қутулушниң йоли пәқәт һәр бир уйғур, һәр бир аилә чарә-тәдбир қоллинип, миллий ойғиниш һәрикити, өз нәслини сақлап қелиш һәрикити елип бериш керәк дәп тәшәббус қилип кәлмәктә.

Демәк хитайларниң ашкара һалда уйғур аяллирини хотунлуққа елиш арзусини һаясизларчә тәшвиқ қилиши вә хитай һөкүмитиниң бундақ әһвалларни ашкара қоллиши һәм тәшәббус қилиши уйғурларни сәскәндүрүпла қалмай, уларниң өз миллий кимликини сақлаш вә қоғдаш истикини техиму күчәйтиватқанлиқи мәлум.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт