Қирғинчилиқниң басқучлири вә уйғур дияридики иҗтимаий өлүм

Мухбиримиз әзиз
2021-12-27
Share
Кәлпин наһийәлик маарип идариси хадими: “мәктәплиримиздә уйғурчә дәрс йоқ, дөләт тили омумлашти” Йәкән 5-оттура мәктәп оқуғучилириға хитайниң әнәниви пасонидики кийимләр кийдүрүлүп, хитай әдәбияти өгитилмәктә. 2018-Йили өктәбир.
xjyc.gov.con

Хитай һөкүмити өткән йиллардин буян тәкитләп келиватқан “хитайчилаштуруш” шоари әң дәсләп “сотсиялизм қурулуши” ниң “хитайчә” шәкил елишида өз ипадисини тапқан һәмдә “хитайчә алаһидиликкә игә сотсиялизм” ниң бәлгилик “мувәппәқийәт” лирини қолға кәлтүргәниди. Ши җинпиң дәвригә кәлгәндә болса бу хил “хитайчилаштуруш” урунушлири көплигән саһәгә тәдбиқланди. Шу қатарда хитай һөкүмити үчүн “баш ағриқи” болуватқан “миллий мәсилиләр” ни һәл қилиштиму мушу усул универсал чарә сүпитидә тәдбиқланди. Буниң ақивитидә “хитайчилаштуруш” қа мас кәлмигән амилларни “өзгәртиш” үчүн хитай һөкүмити бир қатар чарилар мәҗбурий иҗра қилинидиған сиясий бастурушни вуҗудқа чиқарди. Мана буларниң қәдәм-басқучлуқ иҗра қилиниватқан қирғинчилиқ икәнлики йеқинда манчестер университетиниң профессори дейвид тобинниң қәлимидә тәпсилий шәрһиләнди.

Аптор “бир қетимлиқ иҗтимаий өлүм” дәп тәсвирлигән бу һадисә әмәлийәттә дәл ши җинпиң тәкитләватқан “җуңхуа мәдәнийәт кимлики” болуп, буниң ядролуқ мәзмуни көп қирлиқ вә рәңгарәң болған мәдәнийәтләр гәвдисидин өзара қошулуп кәткән, иккинчи түрлүк қилип ейтқанда ассимилятсийә қилинған ортақ кимликни барлиққа кәлтүрүш җәряни һесаблинидикән. Бу болса хитай һөкүмити нөвәттики “миллий мәсилиләр” гә қарши қуруп чиққан мәвһум “сәддичин сепили” болуп, улар мушу сепил арқилиқ түркий тиллиқ бу хәлқләр пәйда қиливатқан хапилиққа адаққи йосунда хатимә беришни истимәктикән. Һалбуки бу һал маһийәттә хитай хәлқ җумһурийити қурулған дәсләпки вақитлардики миллий тәркибләргә айриш хаһишиниң пүтүнләй әкси һесаблинидикән. У бу һәқтә сөз болғанда мундақ дәйду.

“буниң арқа көрүнүшигә нәзәр салидиған болсақ бу һалниң әмәлийәттә хитай коммунистлири дөләт қурған 1949-йилидики әһвалға берип тутишидиғанлиқини байқаймиз. Шу вақитта улар марксизмлиқ нәзәрийәләр бойичә дөләт қурған болсиму әмма хитай алими фей шявтоңниң нәзәрийәси бойичә миллий тәркибләрни айрип чиқти һәмдә һәрқайси милләтләрни рәткә тизди. Буниң билән кимләрниң хитай икәнлики, кимләрниң хитай әмәслики, шундақла қандашлиқ риштиниң нәдин нәгичә баридиғанлиқи баян қилинди. Буниң билән марксизм зәнҗири, коңзичилиқ зәнҗири вә милләтчилик зәнҗири зич гирәлишип кәткән бир мәнзирә һасил болди. Әмма буниңда уйғурларға қиличиликму айрим бошлуқ аҗритилмиди, әксичә 1950-йиллардила шинҗаңдики уйғурларға ‛вәтәнпәрвәрлик‚ тәрбийәси башлинип кәтти.”

Апторниң қаришичә, нөвәттики қирғинчилиқ бир мукәммәл шәкил алған җәрян болуп, уни һәргизму “бир түрлүк һадисә” дейишкә болмайдикән. Йәнә келип мәлум бир дөләт мәлум бир шәйини өзлириниң мәнпәәти үчүн хәтәрлик, дәп қариғанда қирғинчилиқ арқилиқ бу шәйини көздин йоқитидикән яки уни “заманиви шәкил” гә киргүзүп йеңиваштин ясап чиқидикән. Нөвәттә уйғур диярида давам қиливатқан лагерларға қамаш, әвладларни бир-биридин айриветиш, мәҗбурий әмгәк вә мәҗбурий туғут чәкләш дегәнләрниң һәммиси әнә шу хил җәрянниң әмәлгә ешишидики һалқилар икән. У бу һәқтә мундақ дәйду.

“биз дәватқан ‛қайта тәрбийәләш‚ бир түрлүк методологийә болуп, бу адәттә хәтәрлик яки сиясий җәһәттә ишәнчсиз болған кишиләргә қоллинилиду. Һазир қарайдиған болсақ туғут контроллуқи задила көрүлүп бақмиған бир шәкилдә иҗра қилиниватиду. Мәсилән, ‛аз санлиқ милләтләр бирдин көп пәрзәнтлик болса болиду‚ дейилгән бәлгилимә мәвҗут болсиму мән зиярәт қилған аялларниң көп қисми бирла пәрзәнтлик болған туруқлуқму йәнила мәҗбурий йосундики һамилә чүшүрүшкә дуч кәлгән. Түрмиләрдики мәҗбурий әмгәкму бүгүн пәйда болған йеңи һадисә әмәс. Сот тәртипидин өткүзмәйла кесим чиқиришму йеңи һадисә әмәс. Әмма хитайдики бу узун тарихқа игә һадисиләр һазир муәййән бир миллий түркүмни нишан қилған һалда күчийип меңиватиду. Шуңа һазир уйғурлар баятин дәп өткән гунаһкар кишиләрдин болғанлиқи үчүн әмәс, әксичә ‛гунаһкар кишиләр‚ дәп тәсәввур қилиниватқанлиқи үчүн мушундақ қисмәтләргә дуч келиватиду”.

Апторниң баян қилишичә, нөвәттә уйғурлар әнә шу хил мислисиз әмма “көрүнмәс” давам қиливатқан қирғинчилиққа дуч келиватқан болсиму, хитай һөкүмити хәлқараға өзини зиянкәшликкә учриғучи қатарида чүшәндүрмәктә икән. Буниң билән уларниң қиливатқанлири қаримаққа йоллуқ вә зөрүр тәдбирләрдәк түс алмақтикән. .

“дәрвәқә бу ишлар һазир һәммила кишигә берип четиливатиду. Әмма компартийәниң дөлити болса зорлуқ һәрикәтлиридин әндишә қилған қияпәттә иш көрүватиду. Лекин кишиләр өткән икки-үч йилдин буян бу ишларға диққәт қилишқа башлиғанлиқтин хитай компартийәси өзлириниң зораванлиқ һәрикәтлиригә қарши һәрикәт қиливатқанлиқини алаһидә тәкитләшкә башлиди. Әмма биз бу ишларни чүшиниш үчүн һазир көрүватқан реаллиққа әмәс, әксичә униңму нерисидики ишларға, хитай дөлитиниң зорлуқ һәрикәтлирини қандақ бир яқлиқ қилип кәлгәнликигә қаришимиз лазим. Болупму хитайларниң уйғурларға қиливатқан зорлуқ қилмишлириниң алдида уйғурларниң көләм вә сәвийә җәһәттә буниңдин көп төвән туридиған зорлуқ һәрикәтлириниң немә үчүн бу қәдәр зор әһмийәткә игә болуп қалғанлиқини, буниң хитай дөлитиниң бихәтәрлики үчүн нәқәдәр муһим һесаблинидиғанлиқини ойлишишимиз лазим”.

Апторниң қаришичә, уйғур диярида изчил давам қиливатқан бу қирғинчилиқ аддийла бастуруш шәклидә оттуриға чиқмиған, әксичә мунтизим шәкил алған һәмдә мукәммәл басқучларға айрилған һалда “еритиш” методи бойичә узақни көзлигән һалда иҗра болмақта икән.

Һөрмәтлик радийо аңлиғучилар! бу программиниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки аңлитишимизда болсун.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт