Qirghinchiliqning basquchliri we Uyghur diyaridiki ijtima'iy ölüm

Muxbirimiz eziz
2021-12-27
Share
Kelpin nahiyelik ma'arip idarisi xadimi: “Mekteplirimizde Uyghurche ders yoq, dölet tili omumlashti” Yeken 5-ottura mektep oqughuchilirigha xitayning en'eniwi pasonidiki kiyimler kiydürülüp, xitay edebiyati ögitilmekte. 2018-Yili öktebir.
xjyc.gov.con

Xitay hökümiti ötken yillardin buyan tekitlep kéliwatqan “Xitaychilashturush” sho'ari eng deslep “Sotsiyalizm qurulushi” ning “Xitayche” shekil élishida öz ipadisini tapqan hemde “Xitayche alahidilikke ige sotsiyalizm” ning belgilik “Muweppeqiyet” lirini qolgha keltürgenidi. Shi jinping dewrige kelgende bolsa bu xil “Xitaychilashturush” urunushliri köpligen sahege tedbiqlandi. Shu qatarda xitay hökümiti üchün “Bash aghriqi” boluwatqan “Milliy mesililer” ni hel qilishtimu mushu usul uniwérsal chare süpitide tedbiqlandi. Buning aqiwitide “Xitaychilashturush” qa mas kelmigen amillarni “Özgertish” üchün xitay hökümiti bir qatar charilar mejburiy ijra qilinidighan siyasiy basturushni wujudqa chiqardi. Mana bularning qedem-basquchluq ijra qiliniwatqan qirghinchiliq ikenliki yéqinda manchéstér uniwérsitétining proféssori déywid tobinning qelimide tepsiliy sherhilendi.

Aptor “Bir qétimliq ijtima'iy ölüm” dep teswirligen bu hadise emeliyette del shi jinping tekitlewatqan “Jungxu'a medeniyet kimliki” bolup, buning yadroluq mezmuni köp qirliq we renggareng bolghan medeniyetler gewdisidin öz'ara qoshulup ketken, ikkinchi türlük qilip éytqanda assimilyatsiye qilin'ghan ortaq kimlikni barliqqa keltürüsh jeryani hésablinidiken. Bu bolsa xitay hökümiti nöwettiki “Milliy mesililer” ge qarshi qurup chiqqan mewhum “Seddichin sépili” bolup, ular mushu sépil arqiliq türkiy tilliq bu xelqler peyda qiliwatqan xapiliqqa adaqqi yosunda xatime bérishni istimektiken. Halbuki bu hal mahiyette xitay xelq jumhuriyiti qurulghan deslepki waqitlardiki milliy terkiblerge ayrish xahishining pütünley eksi hésablinidiken. U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu.

“Buning arqa körünüshige nezer salidighan bolsaq bu halning emeliyette xitay kommunistliri dölet qurghan 1949-yilidiki ehwalgha bérip tutishidighanliqini bayqaymiz. Shu waqitta ular marksizmliq nezeriyeler boyiche dölet qurghan bolsimu emma xitay alimi féy shyawtongning nezeriyesi boyiche milliy terkiblerni ayrip chiqti hemde herqaysi milletlerni retke tizdi. Buning bilen kimlerning xitay ikenliki, kimlerning xitay emesliki, shundaqla qandashliq rishtining nedin negiche baridighanliqi bayan qilindi. Buning bilen marksizm zenjiri, kongzichiliq zenjiri we milletchilik zenjiri zich gireliship ketken bir menzire hasil boldi. Emma buningda Uyghurlargha qilichilikmu ayrim boshluq ajritilmidi, eksiche 1950-yillardila shinjangdiki Uyghurlargha ‛wetenperwerlik‚ terbiyesi bashlinip ketti.”

Aptorning qarishiche, nöwettiki qirghinchiliq bir mukemmel shekil alghan jeryan bolup, uni hergizmu “Bir türlük hadise” déyishke bolmaydiken. Yene kélip melum bir dölet melum bir shey'ini özlirining menpe'eti üchün xeterlik, dep qarighanda qirghinchiliq arqiliq bu shey'ini közdin yoqitidiken yaki uni “Zamaniwi shekil” ge kirgüzüp yéngiwashtin yasap chiqidiken. Nöwette Uyghur diyarida dawam qiliwatqan lagérlargha qamash, ewladlarni bir-biridin ayriwétish, mejburiy emgek we mejburiy tughut cheklesh dégenlerning hemmisi ene shu xil jeryanning emelge éshishidiki halqilar iken. U bu heqte mundaq deydu.

“Biz dewatqan ‛qayta terbiyelesh‚ bir türlük métodologiye bolup, bu adette xeterlik yaki siyasiy jehette ishenchsiz bolghan kishilerge qollinilidu. Hazir qaraydighan bolsaq tughut kontrolluqi zadila körülüp baqmighan bir shekilde ijra qiliniwatidu. Mesilen, ‛az sanliq milletler birdin köp perzentlik bolsa bolidu‚ déyilgen belgilime mewjut bolsimu men ziyaret qilghan ayallarning köp qismi birla perzentlik bolghan turuqluqmu yenila mejburiy yosundiki hamile chüshürüshke duch kelgen. Türmilerdiki mejburiy emgekmu bügün peyda bolghan yéngi hadise emes. Sot tertipidin ötküzmeyla késim chiqirishmu yéngi hadise emes. Emma xitaydiki bu uzun tarixqa ige hadisiler hazir mu'eyyen bir milliy türkümni nishan qilghan halda küchiyip méngiwatidu. Shunga hazir Uyghurlar bayatin dep ötken gunahkar kishilerdin bolghanliqi üchün emes, eksiche ‛gunahkar kishiler‚ dep tesewwur qiliniwatqanliqi üchün mushundaq qismetlerge duch kéliwatidu”.

Aptorning bayan qilishiche, nöwette Uyghurlar ene shu xil mislisiz emma “Körünmes” dawam qiliwatqan qirghinchiliqqa duch kéliwatqan bolsimu, xitay hökümiti xelq'aragha özini ziyankeshlikke uchrighuchi qatarida chüshendürmekte iken. Buning bilen ularning qiliwatqanliri qarimaqqa yolluq we zörür tedbirlerdek tüs almaqtiken. .

“Derweqe bu ishlar hazir hemmila kishige bérip chétiliwatidu. Emma kompartiyening döliti bolsa zorluq heriketliridin endishe qilghan qiyapette ish körüwatidu. Lékin kishiler ötken ikki-üch yildin buyan bu ishlargha diqqet qilishqa bashlighanliqtin xitay kompartiyesi özlirining zorawanliq heriketlirige qarshi heriket qiliwatqanliqini alahide tekitleshke bashlidi. Emma biz bu ishlarni chüshinish üchün hazir körüwatqan ré'alliqqa emes, eksiche uningmu nérisidiki ishlargha, xitay dölitining zorluq heriketlirini qandaq bir yaqliq qilip kelgenlikige qarishimiz lazim. Bolupmu xitaylarning Uyghurlargha qiliwatqan zorluq qilmishlirining aldida Uyghurlarning kölem we sewiye jehette buningdin köp töwen turidighan zorluq heriketlirining néme üchün bu qeder zor ehmiyetke ige bolup qalghanliqini, buning xitay dölitining bixeterliki üchün neqeder muhim hésablinidighanliqini oylishishimiz lazim”.

Aptorning qarishiche, Uyghur diyarida izchil dawam qiliwatqan bu qirghinchiliq addiyla basturush sheklide otturigha chiqmighan, eksiche muntizim shekil alghan hemde mukemmel basquchlargha ayrilghan halda “Éritish” métodi boyiche uzaqni közligen halda ijra bolmaqta iken.

Hörmetlik radiyo anglighuchilar! bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishimizda bolsun.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet