Хитай америкада вирус юқуми һәм уйғурларға қиливатқан зулуми сәвәблик қаттиқ тәнқидкә учриди

Мухбиримиз ирадә
2020-07-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Президент доналд трамп ақсарайниң җәнуби чимлиқида өткүзүлгән «америкиға салам» паалийитидә сөз қилмақта. 2020-Йили 4-июл, вашингтон.
Президент доналд трамп ақсарайниң җәнуби чимлиқида өткүзүлгән «америкиға салам» паалийитидә сөз қилмақта. 2020-Йили 4-июл, вашингтон.
AP

Бир қанчә күндин буян америка президенти доналд трамп хитайни таҗсиман вирус сәвәблик изчил тәнқид қилиши диққәт қозғиди.

4-Июл американиң дөләт байрими, йәни мустәқиллиқ күни болуп, у күни ақсарайда рәсмий мурасим өткүзүлгән иди. Президент доналд трамп нәқ мәйдан тарқитиши арқилиқ 380 милйондин артуқ америкалиққа байрам мунасивити билән қилған нутқидиму хитайни нишанға алди.

Трамп нутқиниң шу қисмида төвәндикиләрни деди: «хизмәт пурсәтлири вә ширкәтләр дөлитимизгә қайтип келиватиду. Нәччә он йилдин бери америкадин пайдилинип келиватқан ят әлләргә җаза тәдбирлириниң күчи көрситилип, бизни бизгә пайдилиқ тиҗарәт келишимлири һасил қилинди. Бу дөләтләр америка дөләт хәзинисигә нәччә йүз милярдлиған доллар төләшкә мәҗбур болди. Бирақ биз йәнә хитайдин кәлгән вирусниң зәрбисигә учридуқ.»

Президент трамп сөзи давамида йәнә мундақ деди: «. . . Биз һазир илгири дәл мушу вирус тарқалған хитайдин импорт қилинип кәлгән сәһийә әслиһәлирини өзимиз ишләп чиқиришқа башлидуқ. Хитай вирус мәсилисидә очуқ-ашкара болмай сир тутуп, сахтипәзлик қилип вирусниң дунядики 189 дөләткә йейилишиға йол ачти. Хитай бу мәсилидә чоқум толуқ җавабкарлиққа тартилиши керәк.»

Мәлум болушичә, адәттә бу хилдики дөләт нутуқлирида бирәр дөләтниң очуқ нишанға елиниши көп учримайдиған әһвал болғачқа, бу нутуқни алаһидә дәп қарашқа болидикән. Америкадики уйғур зиялийлиридин доктор қаһар барат әпәнди хитайниң нутуқта тилға елинған бирдин-бир дөләт болушини американиң хитайға қаратқан сияситиниң намайәндиси, дәп көрсәтти.

Аридин икки күн өткәндин кейин, йәни 6-июл дүшәнбә күни әтигәндә президент трамп тивиттерда йәнә хитайни нишанға алған болуп, у «хитай америкаға вә пүтүн дуняға наһайити зор зиян салди!» деди. Америкадики уйғур зиялийлиридин доктор әркин сидиқ әпәндиму президент трампниң нутқида хитайни нишанға елишиниң адәттин ташқири әһваллиқини әскәртти вә вирус мәсилисидә америка хитайни җавабкарлиққа тартиду, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

Дәрвәқә, бир қанчә күндин буян америка президенти доналд трамп хитайни таҗсиман вирус сәвәблик қаттиқ тәнқид қилған болса, америка ташқи ишлар министирлиқиму хитайға қаратқан тәнқидини асаслиқ уларниң уйғурларға қаратқан зулумиға мәркәзләштүрди. Мәсилән, америка ташқи ишлар министирлиқи 6-июл күни әтигәндә тивиттер вә фейисбук арқилиқ бир парчә қисқа видийо тарқитип, хитай һөкүмитиниң уйғур балилириға қаритиватқан ассимилятсийә сиясәтлирини тәнқид қилди. Улар ведийода хитай һөкүмитиниң уйғур елидики мәктәпләрдә уйғур балилирини өз ана тили, мәдәнийити вә динидин мәһрум қиливатқанлиқини билдүрди. Видейода йәнә мунулар баян қилинди: «бу һәқтики доклатлардин ашкарилинишичә, уйғур балилири мәктәпләрдә өз ана тилини сөзлигәнлики үчүн җазаланған, хитай компартийәси уларниң мәктәпләрдә намаз оқушини, дини йосунда кийинишини чәклигән. Хәвәрләрдин қариғанда, даириләр йәнә бу балиларниң аилә әзалири тәрипидин зиярәт қилинишиниму әң төвән чәккә чүшүрүш билән биргә, хитай тилидин башқа һәрқандақ тилда йезилған әдәбий әсәрләрни оқушиниму чәклигән. Бу мәктәпләр балиларға пикир әркинликини тәшәббус қилиш орниға ши җинпиң идийәсини тәшвиқ қилмақта.»

Америка ташқи ишлар министирлиқи уйғур балилириға беғишлиған бу қисқа видийосида йәнә йеңи бир әвлад уйғур балилириниң хитай компартийәсиниң идийәси билән чоң болуватқанлиқини, уларниң өз миллий кимлики, йилтизини вә миллий өрп-адәтлирини тонуштин мәһрум қилиниватқанлиқини әскәрткән вә «хитай һөкүмити уйғурлар вә башқа мусулман аз санлиқ милләтләрниң миллий вә дини кимликни өчүрүшни тохтитиши керәк,» дәп чақириқ қилған.

Америка ташқи ишлар министирлиқи алдинқи һәптиму уйғур елидики лагерлар мәсилиси, мәҗбурий әмгәк мәсилиси һәққидә қисқа видийоларни тарқитип, хитай һөкүмитини тәнқидлигән иди. Әркин сидиқ әпәнди бу һәқтә тохталғанда америка һөкүмитиниң нөвәттә уйғур мәсилисигә өзиниң қиммәт қарашлири бойичә көңүл бөлүватқанлиқини вә дуняға уйғур мәсилисидә йетәкчилик қиливатқанлиқини билдүрди.

Дәрвәқә, бүгүн йәни 6-июл күни америка ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси морган ортагус ханим йәнә радийомиз уйғур бөлүминиң мудири алим сейитоф әпәндиниң өзи билән өткүзгән зияритиниң бир қисмини тивиттер вә фейисбукта һәмбәһирләш арқилиқ уйғурлар учраватқан зулумниң еғирлиқини тәкитлигән. У видийода «уйғурлар бүгүн учраватқан зулум дуня тарихида йәһудийларға йүргүзүлгән қирғинчилиқтин буянқи әң еғир зулумдур,» дәп тәкитлигән.

Америкадики уйғур зиялийси қаһар барат әпәндиму уйғурлар бүгүн учраватқан зулумниң һазирқи дәврдики әң еғир зулумлиқини әскәртип, буниңға қарши туруш пәқәт американиң вәзиписи әмәс, бәлки пүтүн дуняниң ортақ вәзиписи, дәп тәкитлиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт