Хитайниң уйғурларға йүргүзгән бастуруш сиясити сәвәблик хәлқарадики абруйи чүшмәктә?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2019-12-31
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Москвада чиқидиған «независимая газета», йәни «мустәқиллиқ гезити» дә елан қилинған «шинҗаңдики уйғурларға қарши қаритилған тәқибләшләр бейҗиңниң хәлқарадики абруйини бузмақта» намлиқ мақалә.  2019-Йили 30-декабир.
Москвада чиқидиған «независимая газета», йәни «мустәқиллиқ гезити» дә елан қилинған «шинҗаңдики уйғурларға қарши қаритилған тәқибләшләр бейҗиңниң хәлқарадики абруйини бузмақта» намлиқ мақалә. 2019-Йили 30-декабир.
ng.ru

Аммиви ахбарат васитилириниң мәлуматлириға қариғанда, йеқинқи вақитларда хитайниң хәлқарадики абруйи барғансери чүшмәктикән. Болупму рус, қазақ тиллиқ мәтбуатларда һәмдә иҗтимаий таратқуларда елан қилинған мақалиләр вә оттуриға қоюлуватқан пикирләр хитайниң һәқиқәтәнму уйғур елидики уйғур вә башқиму түрк-мусулман хәлқлириниң инсаний һоқуқлирини дәпсәндә қиливатқанлиқидин дерәк бериду.

Дөләт вә җәмийәт әрбаблири, көзәткүчиләр, журналистларниң көрситишичә, болупму америка дөләт мәҗлиси авам палатаси тәрипидин уйғурлар тоғрилиқ қанун лайиһәсиниң қобул қилиниши, шундақла явропа парламентиниң уйғур елидики кишилик һоқуқ кризиси һәққидә қарар лайиһисини мақуллиши, дуняниң һәр қайси мәмликәтлиридә хитайниң уйғур елидики бастуруш сияситигә қарши өтүватқан зор көләмлик намайишлар хитайниң хәлқарадики абруйиниң чүшүшигә сәвәб болмақтикән.

Хитайниң уйғур елидики лагерларға қамаш, миллий вә мәдәнийәт җәһәттики тәқибләш әһвалиға аит мақалиләр һазир хәлқаралиқ чоң мәтбуатларниң асаслиқ темилиридин биригә айлинип болған болуп, һәтта америка қошма штатлиридики «вашингтон почтиси», «ню-йорк вақти», «вал стрит журнили» дегән даңлиқ гезитләрдиму шуниңдәк дуняда тәсири бар «ройтерс», CNN ,BBC, «әлҗәзирә» вә башқа мәтбуатларда хитайниң уйғурларға қаратқан сиясити изчил кәң паш қилинмақта вә тәнқид қилинмақта. 

Булардин башқа йәнә, явропа әллириниң шуниңдәк йәнә хитай билән һәр җәһәттики һәмкарлиқни алаһидә күчәйтип келиватқан түркийә, русийә вә башқа оттура асия әллириниң мәтбуатлиридиму һазир бу тема тохтавсиз орун еливатқан болуп, хитай өзини қанчә ақлисиму, әмма хәлқ аммиси хитайниң уйғур қатарлиқ мусулман хәлқлиригә йүргүзүватқан қилмишлирини чүшинип йәтмәктә.

Русийә мәтбуатлириму хитайниң бу һәрикәтлиригә кәң орун беришкә башлиған болуп, москвада чиқидиған «независимая газета», йәни «мустәқиллиқ гезити» дә елан қилинған «шинҗаңдики уйғурларға қарши қаритилған тәқибләшләр бейҗиңниң хәлқарадики абруйини бузмақта» намлиқ мақалидә ейтилишичә, бу йили хитайниң болупму икки аптоном райони - хоңкоң мәхсус мәмурийәт райони вә уйғур аптоном райониға болған сияситидә чоң хаталиқларни өткүзгән икән.

Мақалидә бир йил давамида хоңкоңда намайишларниң бесиқмайватқанлиқи намайишчиларниң өз һоқуқлири үчүн тохтимай күришиватқанлиқи ейтилған. Әмди уйғур елидики вәзийәт һәққидә мундақ дейилгән: «шинҗаңда болса һәммә нәрсә җимҗиттәк. Әмма һоқуқ қоғдиғучилириниң мәлуматлириға қариғанда, бу муқимлиқ шуниң билән қолға кәлгәнки, даириләр бир милйонға йеқин уйғурни «тәрбийәләш мәктәплиригә» орунлаштурған. Хитайниң буларға асаслиқ асасий гумани-уларниң җиһадчиларға қилған һесдашлиқи. Америка қошма штатлири хоңкоң вә езиливатқан диний аз санлиқ хәлқләрни қоғдаш һәрикитини қанат яйдурди.»

Мақалидә дейилишичә, һазир иқтисадий саһәдиму хитай үчүн бәзи қийинчилиқлар пәйда болуватмақтикән. Хитай иқтисадиниң өсүш сүрити 7 пирсәнткә кемәйгән. Бәзи мөлчәрләшләргә қариғанда, 2020-йили у көрсәткүч йәнә төвәнлишиши мумкин икән.

«Т җ» тор журнилида елан қилинған «хитай қандақ қилип инсан һәқлирини бузуватиду вә хитай даирилириниң җазасиз қелиши немигә елип келиду?» намлиқ мақалидә ейтилишичә, хитайниң һөкүмран партийәси өзини коммунистик партийә дәп һесаблисиму, узундин буян сотсиялизм идийәлири билән һеч қандақ алақиси йоқ икән. 

Мақалида мундақ дейилгән: «хитай хәлқ җумһурийити-бу капиталистик иқтисадқа игә, өзиниң деңиз чегралиридин сирттики сүний араллар территорийәсини бесивелиштин уялмайдиған һакиммутләқ җаза дөлити. Хитай йеңи таҗавузчилиқ, басқунчилиқ билән актип шуғулланмақта: африқа һәм җәнубий америка дөләтлирини қәрз берип өзлиригә беқиндурмақта, һазир улар қәрзлирини берәлмәйватиду, хитай болса уларниң байлиқлирини езиватиду.»

Мақалидә хитай даирилириниң өз пуқралириниму һәр хил җинайәтләрдә әйибләп, җазалаватқанлиқи ейтилған.

Мақалидә йәнә уйғурларға алаһидә орун берилип, бир йерим милйон уйғурниң йиғивелиш лагерлирида тутуп туруватқанлиқи, хитайниң уйғурларға нисбәтән қирғинчилиқ сияситини йүргүзүватқанлиқи, һәтта уйғур аяллириға қарита рәһимсиз қирғинчилиқ һәрикәтлирини елип бериватқанлиқи илгири сүрүлгән.

Мақалидә бир уйғурниң сәргүзәшти берилгән болуп, униңда мундақ дейилгән: «башта улар балиларға қуранни өгинишни, андин мәсчиткә беришни мәни қилди. Кейин болса рамизанни қутлуқлашни, сақал өстүрүшни мәни қилди. Йеңи туғулған балиларға мусулман исимлирини қоюшни мәний қилди. Вақит өтүп, бизниң тилимизғиму тәгди. Хитай тилини билмисәң-иш тапалмайсән. Бизниң паспортлиримизни тартивалди вә бир-биримиз үстидин шикайәт қилишни буйруди. Һеч қандақ гунаһсиз уйғурларни өлтүрди һәм органлирини кесип еливалди.»

Мақалидә һәтта хитайниң ичкири районлардики мусулманларниңму тәқиблиниватқанлиқи, хитай қанунлириға қарши чиқиватқанларниңму лагерларға солиниватқанлиқи ейтилған. 

Мушундақ бир вақитта хитай өз абруйиниң чүшүватқанлиқини, иқтисадий җәһәттин һалсизлиниватқанлиқини чүшинәмду?

Сиясәтшунас җасарал қуанишалин бу һәқтә мундақ деди: «хитай өзиниң сияситини йүргүзүвериду. Униң шәрқий түркистандики қериндашлиримиз болған уйғур, қазақ, қирғиз қатарлиқ мусулман милләтләргә қарита йүргүзүватқан сиясити бу қирғинчилиқ сиясәттур. Мубада америка һәм ғәрб әллири хитайға нисбәтән сияситини өзгәртсә, шу вақиттила әһвал өзгириду. Мениң пикиримчә, һәм америка, һәм явропа иттипақиниң һәрикити бир йәрдин чиқип, хитайға қарши ембарголар елан қилса, шу вақитта бир ениқ нәтиҗә болиду. Буниңда мениң гумани йоқ. Һазир мәтбуатларда хитай хәвпи тоғрилиқ көп нәрсиләр ейтиливатиду. Әмма бизниң һөкүмитимиз рәһбәрлири хитайға бир нәччә сәпәрләрни қилсиму, уйғур, қазақ мәсилисини көтүрмиди. Һазир биздә хитай билән алақиләрни сақлап қелиш, достлуқ мунасивәтлирини күчәйтиш тәрәпдарлириму аз әмәс. Улар ичидә ахбарат қораллириму бар. Хәлқ көпинчә шуларға ишиниватиду.»

Сиясәтшунас ғалим агелеуоф әпәнди болса, хитайниң америка вә явропа тәрипидин елан қилиниватқан иқтисадий бесими билән һесаблишиш мумкинликини билдүрүп, мундақ деди: «бу ембарголарниң йәниму кеңийиши мумкин. Һазирчә хитай буни туймайватиду. Хитай қазақ, қирғиз, уйғур охшаш мусулманларни бир-биридин айримайла езиватиду. Хитай бастуруш сияситини илгириму йүргүзгән, әмма һазир у мушу хәлқләрниң миллий кимликини йоқитишқа көчти. Хитай өз хаталиқини чүшәнгүчә кәч болиду. Хитайға болған қаршилиқ күчийиду, шу җүмлидин хитайдики инсан һәқлириниң бузулушини әйибләйдиған дөләтләр саниму барғансери көпийиду, дәп ойлаймән. Буниң барлиқи хитайға болған илгирики көз қарашниң сәлбий тәрәпкә өзгиришигә елип келиши мумкин.»

Ғалим агелеуоф хитайниң уйғур, қазақ вә башқиму хәлқләр билән келишимгә келиш орниға әксичә уларға нисбәтән бастуруш сияситини техиму күчәйтиватқанлиқини, буниң хитайниң чоң бир хаталиқи икәнликини оттуриға қойди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт