“8-март хәлқара аяллар байрими” вә хитайниң һуҗум нишаниға айланған уйғур аяллири

Вашингтондин мухбиримиз меһрибан тәйярлиди
2024.03.08
xelqara-ayallar-bayrimi-2024 Хәлқара аяллар байримиға мубарәк болсун. 2024-Йили 7-март
RFA/Yettesu

Хитай һөкүмити бу йилму “8-март аяллар байрими” мунасивити билән елан қилған хәвәрлиридә, хитай дөлитидә аялларниң һәқ-һоқуқлириниң толуқ капаләткә игә икәнликини базарға салмақта. Һалбуки хитай һөкүмранлиқида яшаватқан аяллар болупму уйғур аяллириниң һәқ-һоқуқлириниң дәпсәндә болуватқанлиқи, йиллардин буян хәлқарадики кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә мустәқил таратқуларда диққәт нуқтиси болмақта. 5-Март күни “зимистан” торида рут инграм (Ruth Ingram) тәрипидин йезилған “хитай компартийәсиниң диндар уйғур аяллириға ачқан уруши” намлиқ мақалә елан қилинған. Мақалә аптори рут инграм оттура асия-кавказ нәшрияти, уруш вә тинчлиқ доклати институти, “муһапизәтчиләр һәптилик журнили” , “дипломат” қатарлиқларда мақалә елан қилип келиватқан тәтқиқатчи болуп, бу мақалисидә у хитайниң зулумиға учраватқан уйғур аяллириниң, болупму етиқадлиқ вә көп пәрзәнтлик уйғур аяллириниң 2017-йили әвҗигә чиққан кәң көләмлик тутқунда аввал лагерларға қамилиш, кейин еғирлириға җаза һөкүми елан қилинип түрмиләргә қамилиш, йениклириниңму мәҗбурий туғмас қилиниш қатарлиқ түрлүк җазалашларға учриғанлиқини тәпсилий баян қилған. Бу җәрянда у уйғур аяллириниң һуҗум нишани қилинғанлиқи һәққидә тәтқиқат доклатлири вә хәвәрләрдин толуқ пайдиланған.

Буниңдин илгири адреан зенз қатарлиқ мутәхәссисләр уйғур вәзийити һәққидики доклатлири вә кишилик һоқуқ органлирида бәргән гуваһлиқлирида, хитайниң йиллардин буян уйғурларға йүргүзүп кәлгән ирқий қирғинчилиқида уйғур қиз-аяллириниң әң еғир бәдәл төлигүчиләр болғанлиқини тәкитлигәниди.

 Әмма хитайниң шинхуа агентлиқи, мәркизи телевизийәси қатарлиқ һөкүмәт таратқулири ши җинпиңниң “8-март аяллар байрими” ни тәбриклигәнликини бәс-бәстә хәвәр қилған болуп, “тәңритағ” ториниң 6-вә 7-март күнлиридики санлирида йәнә, аталмиш “шинҗаңдики һәр милләт аяллириниң һәқ-һоқуқлириниң капаләткә игә қилинғанлиқи, һәр қайси саһәләрдә хизмәт қилиш пурсәтлиригә еришип җәмийәт тәрәққиятиға һәссә қошуватқанлиқи” тәшвиқ қилинған.

2017-Йилдин башлап “диний әсәбийликни йоқитиш” намида лагерларға қамаш долқунида тутқун қилинип, бир мәзгил лагер һаятини баштин кәчүргәндин кейин қоюп берилгән лагер шаһитлиридин америкидики зумрәт давут, турсунай зиявудун ханимлар зияритимизни қобул қилип, хитай һөкүмитиниң бу хилдики тәшвиқат хәвәрлириниң пүтүнләй алдамчилиқ икәнликини, әмәлийәттә хитай һөкүмитиниң йиллардин буян уйғурларға йүргүзүватқан зулум сияситидә уйғур аяллириниң һәр вақит зәрбә обйекти қилинғанлиқини өз кәчмишлири арқилиқ баян қилип өтти.

Зумрәт давут ханим алди билән, хитайниң тәшвиқатлирида көрситилгән аталмиш “һәқ-һоқуқлар” ниң уйғур аяллириға мәнсуп әмәсликини, уларниң һечқачан өзлири тартиватқан зулумлар һәққидә раст гәп қилишқа җүрәт қилалмайдиғанлиқини билдүрди.

 Зумрәт давут ханим өзи вә өзигә охшаш нурғунлиған уйғур аяллириниң мәҗбурий туғмас қилиниш, балилири мәҗбурий чүшүрүветилиштәк қисмәтләргә йолуққанлиқини баян қилип өтти.

Униң қаришичә, хитай һөкүмранлиқи астида уйғур аяллириниң нормал аял болуп яшаш, һәтта туғуш әркинликиму тартивелинған. У билидиған уйғур аяллириниң һәммиси дегүдәк балилири мәҗбурий чүшүрүветилиш қисмитини баштин кәчүргән. Униң билән бирликтә тутқун қилинип лагерға қамалған уйғур аяллириниң аталмиш гунаһи, уларниң диний етиқади болғанлиқи яки көп пәрзәнтлик болғанлиқи. Мәйли лагерларға қамалған уйғур аяллири болсун яки лагер сиртидики уйғур аяллири болсун, улар дуч кәлгән паҗиә охшашла мәҗбурий туғмас қилиниш вә техи дуняға кәлмигән пәрзәнтлиридин айрилип қелиш. Зумрәт ханимниң тәкитлишичә, уйғур аяллири учраватқан бу қисмәтләр, хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқ сияситидә, уйғур аяллириниң пиланлиқ, системилиқ һалда, әң қәбиһ усулда зиянкәшликкә учриғанлиқиниң әң типик мисаллири икән.

Лагер шаһитлиридин турсунай зиявудун ханимниң билдүрүшичә, “8-март аяллар байрими” униң хатирисидә әң зулмәтлик бир күн икән. У дәл 2018-йил 8-март күни өзи турушлуқ райондики сақчиханиға чақиртилғанлиқини вә 10-март күни аталмиш “тәрбийәләш орни” намидики лагерға қамалғанлиқини баян қилип өтти.

Турсунай ханим әйни чағда өзи билән бирликтә җаза лагериға қамалған уйғур, қазақ аяллириниң тутқун қилинип, аилиси вә балилиридин айриветилиш, мәҗбурий туғмас қилиниш, хитай завутлирида мәҗбурий әмгәк күчи қилиништин башқа, әң қәбиһ васитиләр арқилиқ җинси хорлуққа учраватқанлиқи, лагер сиртидики уйғур қизлириниң хитай әрлиригә тегишкә мәҗбур қилиниватқанлиқи қатарлиқларни тилға алди.

Униң тәкитлишичә, хитайниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқида системилиқ вә қаратмилиқ зиянкәшликкә учраватқанлар уйғур аяллири болуп, хитай һөкүмити уйғур җәмийитиниң әң қоғдилишқа моһтаҗ қисми болған аяллар вә балиларни һуҗум нишани қилған. Бүгүнки күндә уйғур аяллириниң һәқ-һоқуқлири қоғдилиш у яқта турсун, мисли көрүлмигән хорлуқ вә қәбиһ муамилигә учримақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.