“8-Mart xelq'ara ayallar bayrimi” we xitayning hujum nishanigha aylan'ghan Uyghur ayalliri

Washin'gtondin muxbirimiz méhriban teyyarlidi
2024.03.08
xelqara-ayallar-bayrimi-2024 Xelq'ara ayallar bayrimigha mubarek bolsun. 2024-Yili 7-mart
RFA/Yettesu

Xitay hökümiti bu yilmu “8-Mart ayallar bayrimi” munasiwiti bilen élan qilghan xewerliride, xitay dölitide ayallarning heq-hoquqlirining toluq kapaletke ige ikenlikini bazargha salmaqta. Halbuki xitay hökümranliqida yashawatqan ayallar bolupmu Uyghur ayallirining heq-hoquqlirining depsende boluwatqanliqi, yillardin buyan xelq'aradiki kishilik hoquq teshkilatliri we musteqil taratqularda diqqet nuqtisi bolmaqta. 5-Mart küni “Zimistan” torida rut in'gram (Ruth Ingram) teripidin yézilghan “Xitay kompartiyesining dindar Uyghur ayallirigha achqan urushi” namliq maqale élan qilin'ghan. Maqale aptori rut in'gram ottura asiya-kawkaz neshriyati, urush we tinchliq doklati instituti, “Muhapizetchiler heptilik zhurnili” , “Diplomat” qatarliqlarda maqale élan qilip kéliwatqan tetqiqatchi bolup, bu maqaliside u xitayning zulumigha uchrawatqan Uyghur ayallirining, bolupmu étiqadliq we köp perzentlik Uyghur ayallirining 2017-yili ewjige chiqqan keng kölemlik tutqunda awwal lagérlargha qamilish, kéyin éghirlirigha jaza hökümi élan qilinip türmilerge qamilish, yénikliriningmu mejburiy tughmas qilinish qatarliq türlük jazalashlargha uchrighanliqini tepsiliy bayan qilghan. Bu jeryanda u Uyghur ayallirining hujum nishani qilin'ghanliqi heqqide tetqiqat doklatliri we xewerlerdin toluq paydilan'ghan.

Buningdin ilgiri adré'an zénz qatarliq mutexessisler Uyghur weziyiti heqqidiki doklatliri we kishilik hoquq organlirida bergen guwahliqlirida, xitayning yillardin buyan Uyghurlargha yürgüzüp kelgen irqiy qirghinchiliqida Uyghur qiz-ayallirining eng éghir bedel töligüchiler bolghanliqini tekitligenidi.

 Emma xitayning shinxu'a agéntliqi, merkizi téléwiziyesi qatarliq hökümet taratquliri shi jinpingning “8-Mart ayallar bayrimi” ni tebrikligenlikini bes-beste xewer qilghan bolup, “Tengritagh” torining 6-we 7-mart künliridiki sanlirida yene, atalmish “Shinjangdiki her millet ayallirining heq-hoquqlirining kapaletke ige qilin'ghanliqi, her qaysi sahelerde xizmet qilish pursetlirige ériship jem'iyet tereqqiyatigha hesse qoshuwatqanliqi” teshwiq qilin'ghan.

2017-Yildin bashlap “Diniy esebiylikni yoqitish” namida lagérlargha qamash dolqunida tutqun qilinip, bir mezgil lagér hayatini bashtin kechürgendin kéyin qoyup bérilgen lagér shahitliridin amérikidiki zumret dawut, tursun'ay ziyawudun xanimlar ziyaritimizni qobul qilip, xitay hökümitining bu xildiki teshwiqat xewerlirining pütünley aldamchiliq ikenlikini, emeliyette xitay hökümitining yillardin buyan Uyghurlargha yürgüzüwatqan zulum siyasitide Uyghur ayallirining her waqit zerbe obyékti qilin'ghanliqini öz kechmishliri arqiliq bayan qilip ötti.

Zumret dawut xanim aldi bilen, xitayning teshwiqatlirida körsitilgen atalmish “Heq-hoquqlar” ning Uyghur ayallirigha mensup emeslikini, ularning héchqachan özliri tartiwatqan zulumlar heqqide rast gep qilishqa jür'et qilalmaydighanliqini bildürdi.

 Zumret dawut xanim özi we özige oxshash nurghunlighan Uyghur ayallirining mejburiy tughmas qilinish, baliliri mejburiy chüshürüwétilishtek qismetlerge yoluqqanliqini bayan qilip ötti.

Uning qarishiche, xitay hökümranliqi astida Uyghur ayallirining normal ayal bolup yashash, hetta tughush erkinlikimu tartiwélin'ghan. U bilidighan Uyghur ayallirining hemmisi dégüdek baliliri mejburiy chüshürüwétilish qismitini bashtin kechürgen. Uning bilen birlikte tutqun qilinip lagérgha qamalghan Uyghur ayallirining atalmish gunahi, ularning diniy étiqadi bolghanliqi yaki köp perzentlik bolghanliqi. Meyli lagérlargha qamalghan Uyghur ayalliri bolsun yaki lagér sirtidiki Uyghur ayalliri bolsun, ular duch kelgen paji'e oxshashla mejburiy tughmas qilinish we téxi dunyagha kelmigen perzentliridin ayrilip qélish. Zumret xanimning tekitlishiche, Uyghur ayalliri uchrawatqan bu qismetler, xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliq siyasitide, Uyghur ayallirining pilanliq, sistémiliq halda, eng qebih usulda ziyankeshlikke uchrighanliqining eng tipik misalliri iken.

Lagér shahitliridin tursun'ay ziyawudun xanimning bildürüshiche, “8-Mart ayallar bayrimi” uning xatiriside eng zulmetlik bir kün iken. U del 2018-yil 8-mart küni özi turushluq rayondiki saqchixanigha chaqirtilghanliqini we 10-mart küni atalmish “Terbiyelesh orni” namidiki lagérgha qamalghanliqini bayan qilip ötti.

Tursun'ay xanim eyni chaghda özi bilen birlikte jaza lagérigha qamalghan Uyghur, qazaq ayallirining tutqun qilinip, a'ilisi we baliliridin ayriwétilish, mejburiy tughmas qilinish, xitay zawutlirida mejburiy emgek küchi qilinishtin bashqa, eng qebih wasitiler arqiliq jinsi xorluqqa uchrawatqanliqi, lagér sirtidiki Uyghur qizlirining xitay erlirige tégishke mejbur qiliniwatqanliqi qatarliqlarni tilgha aldi.

Uning tekitlishiche, xitayning Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqida sistémiliq we qaratmiliq ziyankeshlikke uchrawatqanlar Uyghur ayalliri bolup, xitay hökümiti Uyghur jem'iyitining eng qoghdilishqa mohtaj qismi bolghan ayallar we balilarni hujum nishani qilghan. Bügünki künde Uyghur ayallirining heq-hoquqliri qoghdilish u yaqta tursun, misli körülmigen xorluq we qebih mu'amilige uchrimaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.