Tarixshunaslar: “Tarixtiki olpan tüzümini hazirqi xitay hökümitining siyasitidinmu körgili bolidu”

Washin'gtondin muxbirimiz uyghar teyyarlidi
2024.02.01
olpan-ghelle-paraq-1024 Qitan xanliqi elchiliri sung sulalisi mehkimisini ziyaret qilip olpan tapshurmaqta.
theme.npm.edu.tw

“Xitay” tarixida xitay xanidanliqliri kücheygen dewrlerde, xitay impératorlirining qoshna döletlerning özliri bilen tijaret qilishigha ruxset bérish bahanisi bilen ularni impératorgha olpan tapshurushqa mejbur qilghanliqi éytilidu. Tarixshunaslar we xitayni közetküchiler “Xitay hökümitini” qedimdin hazirghiche bu adaletsiz olpan tüzümini suyi'istémal qilghanliqini ilgiri sürmekte. Elwette xitay bashtin axiri özlirini qudretlik, bashqa hemme milletlerni idare qilghan, hemme özlirige béqin'ghan dep qaraydu. Bundaq bayanlarni xitay kommunistik partiyesining bezi idiyewi eserliride körgili bolidiken.

Türkiye hajettepe uniwérsitétining dotsénti doktor erkin ekrem olpan tüzümining kélishi menbesi we xitayda ijra qilinish ehwali heqqide söz qilip bu olpan tüzümning xitayghila xas uqum bolupla qalmastin qedimki hon we türk impératorluqliridimu xitaydin burun olpan tüzümning mewjutluqini alahide tilgha aldi. U, bu tüzümning xitayda 2000 yildin köp dawam qilghanliqini ilgiri sürdi. U, “Xitayda impératorluq kücheygen mezgilde, qoshna döletler xitayning siyasiy üstünlükini qobul qilipla qalmastin, iqtisadiy jehettin impératorgha olpan töleshke mejbur bolghan” dédi.

Xitayning bu adaletsiz sistémining merkizide turidighan üstün dölet ikenliki, bir qisim qoshna döletlerning xitay bilen soda qilish üchün uninggha bash égip, uning üstünlükini qobul qilishqa mejbur bolghanliqi melum. Pénsilwaniye shtatliq uniwérsitéti sherqiy asiya tetqiqati institutining sabiq piroféssori, amérika tashqi ishlar ministirliqining sabiq emeldari wilyam daykir (William Duiker) bu heqte mundaq dédi:

 “Xitay chégrasidiki döletlerning olpan tapshurushi u xanidanliqining öz chégrasi etrapida özige qarshi yaki yaqturmaydighan düshmen dölet bolushini xalimighanliqi üchün bolghan. Lékin ular olpan tüzümi arqiliq hörmetke sazawer boldi we perqliq menpe'etlerge érishti. Bolupmu, chégra bixeterlikige érishti. Xitay istratégiyelik halda olpan tüzümini mushundaq suyi'istémal qildi. Olpan tüzümining bilinmigen teripi shuki, kichik olpan tapshurghuchi dölet olpan tapshurush mejburiyitini ada qilalmisa, xitay hökümiti bu hökümetni aghdurup tashlap xitayni qollaydighan gep anglaydighan birini teyinleytti” .

 Burun “Xitay” ning chégrasidiki döletler xitay bilen tijaret qilish we “Inaq yashash” üchün xitay impératorigha olpan tapshurushqa mejbur bolghan bolsa, hazirqi kündimu xitay hökümitining bu olpan tüzümining perqliq shekilde dawam qiliwatqanliqi otturigha qoyulmaqta.

Erkin ekrem ependi shu qarashtiki tetqiqatchilardin bolup, u olpan tüzümi, xanliq tüzümi qatarliqla hazir istratégiyelik halda xitay alimliri teripidin suyi'istémal qilinip xitayning yeni shi jinpingning dunyani bashqurush we tesir da'irisini kéngeytish üchün nezeriyewi asas yaratqanliqini ilgiri sürdi.

Wilyam daykir bu heqte söz qilip, xitay hökümitining hazirmu olpan tüzümini suyi'istémal qilidighanliqini körsetti. U, xitayning Uyghur élidiki basturush siyasitining xitayning olpan tüzümi bilen zich munasiwiti barliqini alahide tilgha élip mundaq dédi:

 “Éniqki manga oxshash köpligen xitayni közetküchiler xitay hökümiti hazirmu olpan tüzümini suyi'istémal qilidu dep qaraydu. Xitay olpan tapshurush sistémisining amillirini ishlitip, bolupmu xitay gherbi rayon dep atighan jaylardiki Uyghur we tajik qatarliq milletler bilen bolghan diplomatiye siyasitide ishlitip kelgen. Xitay bu milletlerning köp qarshiliqigha uchrighan. Xitay olpan tüzümini we normal tijaretni eslige keltürüsh bahanisi bilen ularni tinchlandurghan (basturghan) . Bu bolupmu, sherqiy we ottura asiyada alahide heqqide gewdilik bolghan. Tarixtin buyan xitayning shimalidiki we gherbidiki döletlerning mewjutluqi xitay üchün sezgür mesile bolghan. Nöwettiki weziyet nuqtisidin élip éytsaq, hazir bu shinjangda boluwatqanlarmu xitayning tarixta yürgüzgen olpan tüzümi bilen zich munasiwetlik. ”

Jorjitowin uniwérsitétining piroféssori, ching sulalisi, xitay we Uyghur éli tarixi tetqiqatchisi jeymis millward (James A. Millward) Ning qarishiche, olpan tüzümining bésharetlirini xitay kommunistik partiyesining bezi idiyewi eserliridin körülgili bolidiken. U “Bir belbagh we bir yol” qatarliq türlerde uning olpan tüzümining tesiri we bésharetlirining éniq ikenlikini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.